2017-07-31

Унаганы зүс

Эцэг эхчүүдээ Т. Жамъяансүрэнгийн   Унаганы зүс шүлгийг 
5-6 насны хүүхдүүддээ уншиж өгч цээжлүүлээрэй.


Зэвэг ахын
урд зэлэн дээр
          Зэсэн олон
          унага байлаа
Цөмийг нь зүсэлж
чадах уу гэж
          Цэрэн ах
          надад хэллээ

Хамгийн урдах нь
Халиун
          Хажуу дахь том нь
          Хар
Хойдох жижиг нь
Хонгор
          Хэвтэж байгаа нь
          Хээр
Зэрэгцэж байгаа нь
Зээрд
          Ард нь туригдаг нь
          Алаг
Цаана нь цавчилдаг нь
Цавьдар
          Саяын босдог нь
          Саарал
Сааралын наадах нь
Буурал
          Цорвойж байгаа нь
          Цоохор
Хөрвөөж байгаа нь
Хүрэн
          Босож суниадаг нь
          Бор
Хулмайж хаждаг нь
Хул
          Шарваж байгаа нь
          Шар гэж

Цөмийг нь би
зүсэлж гүйцээд
          Зөв үү гэж
          лавлан асуутал:
Шарга гэхийг л
шар гэж
          Яльгүй жаахан
          самуурсан ч гэлээ
Адууны зүсийг
андахгүй мэддэг
          Адтай сүрхий
          эр юм гэлээ.

2016-04-25

МИНИЙ ХӨӨРХӨН АМЬТАД (2)


2-5настай багачууддаа цээжлүүлэх шүлгүүд

Д.Отгонсүрэн      ТУУЛАЙ

Дэрсэн хярсан
Дэлдэн туулай
Дэргэдээс босоод
Дэгдэн харайлаа.
Дээр дээр
Үсрэн үсрэн
Дэлдэн туулай дэнж
  Дээгүүр даваад явчихлаа
Бүлтгэр нүдтэй
Дэлдэн чихтэй
Бүжин туулай
Ёстой хөөрхөн дөө
Дээр дээр
Үсрэн үсрэн
Дэлдэн туулай дэнж
  Дээгүүр даваад явчихлаа
Тоглох юмсан гэж
Бодоод явдаг
Бүжин туулай
Ёстой хөөрхөн дөө
Дээр дээр
Үсрэн үсрэн
Дэлдэн туулай дэнж
  Дээгүүр даваад явчихлаа

Ж.Нямдорж    БОТГО
           
Хархан нүдтэй
Халтар хан хамартай
Сөөвгөрхөн зогдортой
Сөрөвгөхөн хөмсөгтэй

Хөөрхөн ботго минь
Хөгжилтэй ч амьтан даа

Буйлаа хийлгэж
Бурантгаа зүүлгээд
Тэмээний зэрэгт хүрч
Тээврийн замд гарна

Хөөрхөн ботго минь
Хүчтэй ч амьтан даа.

Д.Дашдорж     ХОЁУЛАА ХӨӨРХӨН.

Хур бороонд угаагдсан
Хурга мөн ч хөөрхөн
Нүүр гараа угаасан
Хүү бас хөөрхөн

Угаасан хургыг хүндэтгэнэ
Хөөрхөн гэж хэлдэг шиг
Угаасан цэвэрхэн хүүг
Нямбай гэж нэрлэн.


2015-12-10

Хэл яриаг хөгжүүлэх –4

5-6 настай хүүхдэд уншиж өгөх ба цээжлүүлэх
Хүүхдийн хэл зүгшрүүлэх үгс

Сургуулийн өмнөх насны хүүхдийн хэл яриаг хөгжүүлье. Эх хэлээ эзэмшье.

Бага насны хүүхдэд шүлэг, оньсого, зүйр цэцэн үгс, жороо үгсийг эхлээд том чуул нь урнаар хэд хэдэн удаа уншиж өгнө. Дараа нь үг болгоныг тайлбарлан өгөөд дагуулж үг болгоныг хүүхдээр хэлүүлнэ. Хүүхдэд шүлгийг цээжлүүлэхэд байнга өдөр бүр давтаж тогтоолгоно. Хүүхдийн үгийн санг нэмэгдүүлэх, уран тод хэллэгт сургахад нэмэр болгох зорилгоор эцэг эх, багш нарт зориулан доор хи материалыг өглөө. Үүнд:

Д.Нацагдорж “Хэнз хурга”

Миний хэнз хурга
Магнай халзан зурвастай
Мянган хонины дундаас
Би хармагц таньдаг
Мярас мярас майлж
Намайг чиглэсээр ирдэг
Дун цагаан үстэй
Дуран хар нүдтэй
Түмэн хонины дунд
Түүнээс хөөрхөн амьтангүй
Төрсөн хотон дотроо
Тэр бид хоёр тоглодог.
Өвдгөө сөгдөж байгаад
Өөрийнхөө ээжийг хөхдөг
Өвөр дээр минь гараад
Өхөөрдмөөр өхөөрдмөөр эрхэлдэг
Нааш цааш дэгдэн
Малчин эзнээ баясгадаг.

“Миний цэцэрлэг”

Хашаа хүрээ нь цэв цэвэрхэн
Хаалга үүд нь тэв тэгшхэн
Шил цонх нь тув тунгалаг
Ширээ сандал нь шив шинэхэн
Хүүхэд бидний хүмүүжлийн өлгий
Багачууд бидний баярын дэлхий
Цэцэрлэгтээ бид хайртай
Цэцэрлэг минь бидэнд хайртай.

“Найзаа үдъеэ”


Ахлах ангиа төгсөөд
Бага сургаальд дэвшлээ
Эгч ах нар минь баяртай
Эрдэм номдоо шамдаарай

Ахлах ангиа төгсөөд
Бага сургуульд дэвшлээ
Ах эгч нар минь баяртай
Амжилтай сайн сураарай

“Хавар”


Хавар, хавар сайхан
Халуун дулааныг авчрана
Хавар, хавар гоёхон
Хамаг бодисыг ногоорулна.

Хавар, хавар урьхан
Хүүхэд амьтныг төлжүүлнэ
Хавар, хавар хүслэн
Хавар шиг бид цэцэглэнэ.

“Цэцэрлэг”


Манай цэцэрлэгийн хүүхэд
Хүүхэд баярладаг газар
Газар газрын хүүхдүүд
Хүүхэд бүр дотно
Дотно ая сайхан
Сайханд дуртай бид
Бид бүгдээрээ хүүхэд
Хүүхэд баярладаг газар
Газрын сайхан цэцэрлэг
Цэцэрлэг манай гэр.

“Муухай”

Гар нүүрээ угаахгүй
Халтар явбал муухай
Бөөс хурсаа арилгахгүй
Бохир явбал муухай

Хувцас хунараан оёхгүй
Хиртүүлэн явбал муухай
Хуруу хумсаа цэвэрлэхгүй
Хир суулгавал муухай.

“Цас”

Цас цас будрана
Цагаан хуваар дэлгэрэнэ
Мөнгөн дэлхий гялалзана
Мөнч сайхан харагдана.

Цас цас будрана
Цагаан цэцэг хаялана
Хас дэлхийг цайлгана
Хавтай сайхан үзэгдэнэ.

“Миний морь”


Миний морь зээрд морь
Гүйдэл сайтай тарган морь
Чиний морь хул морь
Хол ойрдоо алдартай морь.

“Найзаа угтая”


Бага найз ирлээ
Баярлан баярлан угтая
Сая танилцсан чамтай
Сайхан нөхөр болъё.
          Бяцхан нөхөд ирлээ
          Бид бүгдээрээ угтая
          Сая танилцсан чамтай
          Сайхан ханилж явъя.

“Од тоольё”

Дүүдээ дүүдээ наашаа ир
Тэнгэрийн одыг тоолж үзье
Нэг,хоёр, гурав, дөрөв, тав
Нийлээд хэд байх вэ
Тоолоорой, тоолоорой
Тоог мэдвэл хэлээрэй.

Д.Навансүрэн “Хавар”

Хавартай би найзлан даа
Хамт гадаа наадандаа
Усны шувууг угтан даа
Уран зэрэглээг харандаа
          Хавартай би найзландаа
          Хамт ажил хийнэ дээ
          Зүлэг модоо усландаа
          Шүлэг номоо уншин даа.

“Хурга минь”

Тун цагаан хурга минь
Тун чхөөрхөн ааштай
Тормогор хар нүдтэй
Торгон сайхан үстэй
          Түмэн хонины түрүүнд
          Тоглон дэгдэн гүйнэ
          Төрсөн нутгийн минь чимэг
          Түмэн сүргийн минь эрдэнэ.

“Тугалчин хүү”


Тугалын сүрэг бөмбөр бөмбөр
Тоос татлан манас манас
Тугалчин хүү жирс жирс
Тушаа шилбүүр тас няс

“Миний хурга”


Миний цагаан хурга
Май май майлдаг
Угжтай сүүгээ нэхээд
Уруулаа дологоод майлдаг
Хормойг үнэрлээд дагаад
Хурууг өмхөд мөмдөдөг
Араг дээр үсрээд
Алиалан тоглож нааддаг
Миний цагаан хурга
Майлаад намайг дагадаг.

“Таван хошуу мал”


Дэл сайтай азрага
Дэлэн сайтай гүү
          Сүр сайтай бух
          Сүү сайтай үнээ
Ноос сайтай хуц
Ноолуур сайтай хонь
          Эвэр сайтай ухна
          Үйлдэр сайтай ямаа
Хүч сайтай буур
Хөх сайтай ингэ

“Бэлэг”


Ээждээ би баяраар бэлэг өгмөөр байна
За байз бодоё , заавал бэлэг бэлтгэе
Эрээн бөмбөг өгвөл, ээж авахгүй
Тоглоом өгөөд яах юм бэ
Томчуул ямар тоголдог биш дээ
Ингээд ер нь надад илүү юм алга
Зурсан зургаа бэлэглээд,сурсан дуугаа дуулж өгьё.

Т.Баточир
“Бойтог минь”


Аавын зэхэж элдсэн
Хонины нэхий бойтог минь
Ажаагийн зүүж өгсөн
Хонхон чимэгтэй бойтог минь
          Аавын алганд өөдөөгөө болсон
          Алтан босгонд өлмийгөө өргөсөн
          Бойтог минь. Бойтог минь.
          Бодлын хөөрхөн бойтог минь,
Ээжийн эсгэж цойлдсон
Эвтэй сайхан бойтог минь
Эмээгийн мялааж хайрласан
Энхрий зөөлхөн бойтог минь
          Дахилт
Даахин насанд хүргэсэн
Дахиж багтаагүй бойтог минь
Дэлхийг алхахад тусалсан
Дэм нь багадаагүй бойтог минь
          Дахилт

“32 хул тоолох”

Дэн дун хул
Дэрсэн хул
Ян ян хул
Ясан хул
Бөн бөн хул
Бөндийсэн хул
Сайн эрийн хорин таван хул
Муу эрийн арван хул
Муу тоолвол таван хул
За тоолъё.

32 цагаан лонх
25 хулыгнэг амьсгалаар тоолох

“За, би нэг сайн эр болж 32 цагаан лонхыг нэг амьсгалаар тоолъё гээд тоолно.

Хүүхдийн хэл зүгшрүүлэх үгс

Эргэн дээр элээ хэрээ галуу гурав байна.

Ээрүүл хайруул бариул, билүү чулуу илүүр.

Хадлан руу мал оруулуузай, харгана руу хонь оруулуузай.

Хулан жороо хурдан жирийнэ, хуйвтай шилбүүр хуйлран эвхрэнэ.

Ах, аавын араг савраар аргал хоргол түүлээ.

Ихэр мухар хоёр ишиг, эрх хув хар нэг ишиг.

Аргал том арга бага болохоос, арга том аргал бага биш.

Арван тарвага арвуулаа тарган уу, арван тарвага арвуулаа эцэнхий юу.

Төлгөн хонинууд түргэн хөлтэй үү, иргэн хонинууд түргэн хөлтэй юу,

Бөөрийн талд явахад бөөрөнхий хамхуул бөмбөрөн бөмбөрөн, өнхрөн өнхрөн, өнгөрөн өнгөрөн хийслээ.

Эрээн давуу бараан даавуу хоёрын эрээн нь барааны дор гэсэн болохоос, эрээн давуу бараан даавуу хоёрын эрээн нь дор бараан нь дээр гээгүй.

Дэлгэр тэнэгэр зуны, цэлгэр цэлмэг тэнгэр.

Шилин цонхоны цаана ширэн цүнх, ширэн цүнхний цаана ширмэн хонх.

Хуучин байсан байшин, шинэ барьсан байшин.

Ширгэн дээр иргэн хонь, эргэн дээр төлгөн хонь.

Цох чих дух гурав гээд
Цох чих дух гурваа заагаарай.

Бөх хүнийг бөх хүн гэхээс, бүх хүнийг бөх хүн гэхгүй.

Нимгэн дэвтэр шингэн бэх, мөнгөн үзэг мөн ч тустай.

Эрхэм эрдэнэ эрдэм ном.
Эрдэнэ хүсвэл эрдэм ном сур
Эрдэм сурвал эрдэнэ тэр.

Бор бор болжмор жил жилд өндөглөнө
Бор бор болжмор жир жир жиргэнэ.

Цаас цагаан, цас цагаан, царс цагаан цөм цав цагаан.

Тэнгэр хөх тэнгис хөх тиймээ, хоёюулаа хөв хөх

Ашигласан ном хэвлэл:
  1. “Монгол ардын оньсого цэцэн үг “ Ц.Өлзийхутаг, Улсын Хэвлэлийн газар, Улаанбаатар 1982, номоос авав.
  2. “Хүүхдийн цэцэрлэгийн хэлний боловсрол” багшийн хэрэглэх бичгээс авав. Өвөрмонголын сурган хүмүүжлийн хэвлэлийн хороо 1987 он
  3. Хүүхдийн зохиолчдын шүлгүүдийг сонгож авав. 
Сургуулийн өмнөх насны хүүхдэд тохирсныг сонгож хүүхэд дээр туршиж дээрх материалыг түүвэрлэсэн Д.Нонна.

2015-11-23

Хэл яриаг хөгжүүлэх –3


4-5 настай хүүхдэд уншиж өгөх ба цээжлүүлэх

Сургуулийн өмнөх насны хүүхдийн хэл яриаг хөгжүүлье. Эх хэлээ эзэмшье.

Бага насны хүүхдэд шүлэг, оньсого, зүйр цэцэн үгс, жороо үгсийг эхлээд том чуул нь урнаар хэд хэдэн удаа уншиж өгнө. Дараа нь үг болгоныг тайлбарлан өгөөд дагуулж үг болгоныг хүүхдээр хэлүүлнэ. Хүүхдэд шүлгийг цээжлүүлэхэд байнга  өдөр бүр давтаж тогтоолгоно. Хүүхдийн үгийн  санг  нэмэгдүүлэх, уран тод хэллэгт сургахад нэмэр болгох зорилгоор эцэг эх, багш нарт зориулан доор хи материалыг өглөө. Үүнд:

“Цэцэрлэг сайхан”

Цэцэрлэг сайхан, цэцэрлэг сайхан
Цэвэр үзэсгэлэнтэй, цэцэрлэг минь сайхан

Цэцэрлэг сайхан, цэцэрлэг сайхан
Цэнгэлтэй ,жаргалтай цэцэрлэг минь сайхан

Цэцэрлэг сайхан цэцэрлэг сайхан
Цэцэгтэй, хүүхэдтэй цэцэрлэг минь сайхан

Цэцэрлэг сайхан цэцэрлэг сайхан
Чиний миний, гэр болсон цэцэрлэг минь сайхан.

“Би бага биш”

Ээжээ, ээжээ, би бага бишээ
Хувцас хунараа өөрөө өмсөж сурна.
Нүүр гараа өөрөө угааж сурна.
Өнөөдөр чармайж сурна.
Маргааш  гэхэд  бүгдийг хийж  чаддаг болно.

“Биеийн тамир”

Биеийн тамир хийвэл
Бие чийрэг болно.
Эрүүл чийрэг явбал
Ээж аав баярлана.

Биеийн тамир хийвэл
Бие чийрэг болно
Хүдэр чийрэг явбал
Хүн бүхэн баярлана.

Биеийн тамир хийвэл
Бие чийрэг болно
Эрүүл чийрэг явбал
Эх орон баярлана.

“Хавар боллоо”

Урьхан хавар морилон ирлээ
Нуурын ус уяран гэслээ
Нугас галуу буцаад ирлээ
Ургамал цэцэг амилан сэргэлээ.

Бидний ногоо бултайн ургалаа
Бороо хжр шаагин шааглаа
Билчээр нутаг ногоорон ногоорлоо.

“Цаг бол эрдэнэ шүү”

Цаг бол эрдэнэ шүү
Цаашаа явбал эргэхгүй шүү
Юу хийх цагтаа
Түүнийгээ бид заавал хийнэ

Цаг бол эрдэнэ шүү
Цаашаа явбал эргэхгүй шүү.

“Намар боллоо”

Сэрүүн намар боллоо
Сэнгэнсэн салхи сэрчигнэлээ
Усны  шувуу буцлаа
Ургамал цэцэг зулгарлаа
Ногоон мод шарлалаа
Хөх өвс хатлаа
Хүүхэд бид ноосон дээлэн
Хавтай эвтэй давхарлалаа.

“Бага нөхдөө хайрлана”

Насаар би эгч шүү
Чи надаас дүү шүү
Эгч нь дүүгээ хайрлана
Ажил хийхэд чинь туслана

Чи надаас дүү шүү
Насаар би ах шүү
Ах ньдүүгээ хайрлаана
Алив бүхэнд чинь туслана.

“Зуу зуу ишиг”

Эвий хөөрхөн эвэртэй
Эелдэг алиа зуу зуу май
Наашаа цаашаа харайна
Намайг үнэрлээд цоройно
Зуу зуу ишиг минь өсөөрэй
Зуун мянга болоорой
Зуу зуу ишиг минь бойжоорой
Эх орныг минь баяжуулаарай.

“Миний ишиг”

Тонгос, тонгос, тонгос
Миний хайртай ишиг
Маа маа майлж
Томоогүй намайг баясгана.

Тондог, тондог, тондог
Миний хайртай ишиг
Маа маа майлж
Эзэн намайгаа баясгана.

“Өвөл боллоо”

Уур амьсгал хүйтэрлээ
Гол мөрөн хөлдлөө
Галуу шувуу буцлаа
Живхүүн салхи үлээлээ
Цас навсайн буулаа
Хүүхэд багачууд бид нар
Цасан хүн босголоо.

“Солонго”

Өнгө өнгийн солонго
Өндөр тэнгэрт  татлаа
Улаан ногоон, шар улбар ягаан, хөх
Цэнхэр хүрэн өнгөтэй нийлээд
Онцын сайхан долоон өнгө.

“Шөнө”

Нар шингэж орой боллоо
Сар мандаж одод түглээ
Ойн шувууд унтаж байна
Одоо бид унтацгаая бас.

“Хөөрхөн дүүдээ” 

Хөөрхөн  дүүгийн хөл нь жаахан
Хөлдөө өмссөн ботиго нь жаахан
Тоодой дүүгийн толгой нь жаахан
Толгой доо  таарсан малгай нь зөөлөн

Энх дүүгийн ам нь жаахан
Аманд нь ургасан шүд нь цөөхөн
Дүүдээ, дүүдээ, дүү минь хөрхөн
Бөлтгөр түүний бүх юм нь жаахан.

“Аавын гар” 

Аавын гар ачтай гар
Аврага том хүчтэй гар
Тэвэрч өргөдөг тэнхээтэй гар
Тэсгэм хүйтэнд тэсвэртэй гар
Харахад хэцүү хатуу гар
Харин надад зөөлөн гар.