2014-09-16

Хүүхдийн цэцэрлэгийн түүхийн нэгэн хэсэг.

Энэ сонирхолтой зургийн тухай Д.Нонна, Монгол улсад сургуулийн өмнөх  боловсрол хөгжиж ирсэн түүх( 1921-2000 ) номоос иш татаж оруулж ирлээ.

Улаанбаатар хотын 1-р цэцэрлэгийн хүүхдүүд Богд хааны ордны хашаанд хойт талын 3 байшинд зусж байгаа нь 1943 он. 
Одоо Богд хааны зуны ордны музейд байгаа хувилбар 2014 он.
Үүнд: ... Зохиолч Чойжилийн Чимидийн дурдатгалд: " 1933 оны зун Базарсадын Кармагуай (Пунцагнорвын ээж) Эрдэнчимэг бид хоёрыг хөтлөн хааны ордонд зусаж байсан Сүхбаатарын нэрэмжит цэцэрлэгт аваачиж оруулав. Хааны ордны давхар хашаанд гурван хэсэг байранд манай цэцэрлэг байрлаж байсан. Одоо тэр гурван байранд музей байгаа. Биднийг байрлаж байхад одоогийн музейн үзмэр болсон хааны жууз тэрэг, зарим эд хогшил, зураг хөрөг дэл сул хэвтэж л байсан юм. Тэр цэцэрлэгт Кармагуай манай ээж хоёрын хэн завтай нь Эрдэнчимэг бид хоёрыг хүргэж өгдөг,орой нь угтаж авдаг байлаа. Хүүхэд төдий олон байгаагүй. Бодвол зуу орчим байсан болов уу. Тэр үеийн хүүхдүүдээс сэтгүүлч Э. Түмэнжаргал, Дэсээжалбуу нарыг л би лав таньж байна. Бидний байсан цэцэрлэг одоогийнхоос онцын ялгаагүй. Цагийн хуваарь адилхан. Багш хүмүүжүүлэгч нар нь харин туршлага нимгэн байсан байж болзошгүй. Гэвч тэр үед бид тийм юм мэдэх биш анхаарах ч биш. Орой цэцэрлэгээс тараад гэртээ ирэхдээ бүхэл бүтэн өдрийн сонин гэж барагдахгүй яриатай ирнэ. Цэвэгжав багш тэр сониныг яриулах их дуртай. Дараа нь өөрөө элдвийн сонин юм ярьж өгнө. Би түрүүн дурсаад өнгөрсөн Робинзон Крузогийн түүхийг Эрдэнчимэг бид хоёрт хэдэн удаа хэсэг хэсгээр нь цувуулан ярьж өгсөн юм. Би санаж байна. Нэг орой тэднийд ороход ширээн дээр хөх хавтастай зузаавтар ном байсан. Олон зурагтай. Тэр зургуудыг үзэхэд урьд өмнө бараа гий нь хараагүй усан онгоц, мод хадтай газар, шовгор малгайтай, арьсан хүрэмтэй өвгөн, хар арьстай хүн зэрэг сонин зураг их харагдаж байв. Хүүхэд бид тэр зурагтай номыг ихэд шохоорхон үзэж байгааг Цэвэгжав багш мэдээд,зургийн нь тайлбарлах журмаар зохиолын үйл явдлаас ярьж өгдөг байв. Маргааш нь би цэцэрлэгтээ очоод хамт байдаг нөхдөдөө уул зохиолоос юу тогтоосноо ярьж өгнө. Тэгээд орой болгон Цэвэгжав багш тэр номыг дуустал зохиолын үйл явдлаас ярих би тэрнийг тогтоож аваад маргааш нь цэцэрлэгтээ очоод нөхдөдөө ярьдаг байв. Мартсан хэсэг байвал санаанаасаа зохиож Робинзон баасан хоёрын тулалдсан дээрэмчдийн тоо цөөн санагдвал "шороо шиг олон", " нүгэлтэй олон" болгоод ярьдаг байв. Ингэж Цэвэгжав багшийн нэг хоёр хүүхдэд ярьсан зүйл цаашаагаа нэг хэсэг хүүхдийн хүртээл болдог байв. Тэр бүхний дунд нэгэн хэлхээ нь болж явснаа би бас бахархан санах билээ. Тэгтэл намар болж Сүхбаатарын цэцэрлэг хот руу, өвлийнхөө байранд нүүх болов. Эрдэнэчимэг бид хоёр гэр хол тул цэцэрлэгээс гарлаа. Цэвэгжав багшийнд бүр өдрийг өнгөрөөж үе үе яриа гий нь чагнах бөгөөд тэр бүхнийг цуг тоглодог хүүхдүүд гэр орныхон тэр ч байтугай намын сургуулийн зарим сурагчдад хүртэл дам ярьж гайхуулдаг байлаа. Тэгэхдээ яг Цэвэгжав багшийн ярьснаар тэр болгоныг тогтоохгүй эвлүүлж хэлж чадахгүй байсан нь юмыг өсгөн буюу хувирган бодох, зохион сэтгэхийн анхны дасгал болж өгсөн болов уу гэж бодох бүлгээ. " гэж өөрийн дурдатгалд тэмдэглэжээ.

2014-06-23

Багачууддаа уншиж өгөөрэй (2)

Ном бол түүх
Ном бол амьдрал
Ном бол шинжлэх ухаан
Номын боол болъё
Номоос энерги авъя.

Сургуулийн өмнөх насны хүүхдэд уран зохиолтой танилцуулах аргаас.
Сургуулийн өмнөх насны хүүхдийг уран зохиолтой танилцуулах гол зорилго нь уран зохиолын агуулгыг ойлгуулах үүгээр хүүхдийг оюун ухаан, ес суртахуун, гоо сайхны хүмүүжил олгох. Хүүхдийн хэл яриаг хөгжүүлэх, үгийн баялгийг нэмэгдүүлэх, уран тод ярих, зөв ярьж сургах. Уран зохиолын гоо сайхныг мэдрэх,дүрийг ойлгох,сэтгэл хөдлөлийг илэрхийлэх чадварыг хүүхдэд суулгахад оршино.
Хүүхдийг багаас нь номд сонирхолтой болгоход бид өөрсдөө номыг сонирхож өдөр бүр чөлөө завгүй уншиж чадвал хүүхэд таныг дуурайх болно. Хүүхэд биднийг байнга ажигладаг юм. Иймд та бүгд хаа явсан газарт ном уншиж, номын зураг ажиглах, номын үзэсгэлэн худалдааны газарт очиж сонирхохдоо хүүхдээ байнга авч яваарай. Эцэг эх , цэцэрлэгийн багш нар өдөр бүр хүүхдэдээ ном уншиж өгөх эсвэл ярьж өгч байвал таны хамт байгаа хүүхэд ном сонирхдог болно. Хүүхдэдээ номын тавиур ном үзэх ширээ сандал эсвэл газар дээр сууж хэвтэх орчин бий болгож өгнө үү. Зарим үед “номын өдөр”, “хүүхдийн зохиолчдын өдөр”, “үлгэрийн өдөр”, “шүлгийн өдөр”, “оньсогын өдөр”, “зүйр цэцэг үгс, ертөнцийн гурав зэрэг аман зохиолын өдөр”, долоо хоног гэдгийг бий болгож тэр өдөр зөвхөн номтой нөхөрлөх, сонирхогдог болгох үйл ажиллагаа явуулбал сайн байна. Хүүхдэд номтой танилцуулахын өмнө хүүхдийн зохиолчдыг заавал танилцуулдаг ёстой. Ардын аман зохиол гэж яагаад хэлдэг юм бэ гэдгийг хүүхдэд тайлбарлаж өгч баймаар байна. Уран зохиолтой танилцуулахын өмнө чухам ямар төрөл зүйлийн уран зохиолтой танилцуулахыг хүүхдэд хэлж өгнө. Жишээ нь “Багш нь өнөөдөр та нарт шүлэг уншиж цээжлүүлнэ. Өнөөдөр та нарт үлгэр ярьж өгнө” зэрэг хэлнэ.
Сургуулийн өмнөх насны хүүхдийг уран зохиолтой танилцуулах зарим аргаас та бүгдэд толилуулж байна.

Сургуулийн өмнөх насны хүүхдийг уран зохиолтой танилцуулах үндсэн арга нь:

  • Хүмүүжүүлэгч багш номыг уншиж өгөх ба цээжээр унших
  • Хүмүүжүүлэгч багш зохиолыг хүүрнэж ярих
  • Аль нэгэн зохиолыг жүжиглэн тоглож ярьж өгөх
  • Уран зохиолоос цээжлүүлэх зэрэг аргууд байдаг.

Хүмүүжүүлэгч багш номыг уншиж өгөх буюу цээжээр унших нь зохиолыг бүгдийг хүүхдэд сонсгох. Уншиж өгнө гэдэг бол зохиолчийн бодол санаа,зохиолчийн хэллэг зэргийг тэр хэвээр нь сонсогчийн оюун ухаан ба сэтгэл хөдлөлд дамжуулна гэсэн үг. Уран зохиолын ихэнхийг нь номоос шууд уншиж өгөхийг хэлнэ.

Хүмүүжүүлэгч багш зохиолыг хүүрнэж ярих нь зохиолын агуулгыг чөлөөтэй /зарим үгийн байрлал өөрчлөх, тайлбар өгөх, товчлох/ дамжуулна. Хүүрнэж ярих нь хүүхдийн анхаарлыг татах боломж гардаг.

Зохиолыг жүжигчлэн тоглох нь өмнө танил зохиолыг давтан танилцуулах арга юм.

Уран зохиолоос цээжлүүлэх нь уран зохиолын төрөл зүйлээс хамаарна. Хүүхдийн хэл яриаг хөгжүүлэхэд уламжлан ирсэн хоёр арга байдаг. Үүнд: хичээл дээр ба бусад үйл ажиллагаанд хичээлээс гадуур уран зохиол буюу ардын аман зохиолоос уншиж өгөх ба шүлэг ,зүйр цэцэн үгс, оньсого, ертөнцийн гурав зэргээс цээжлүүлэх арга байна.

Оросын эрдэмтэн М.М.Конина уран зохиолыг уншиж өгөх ба хүүрнэн ярьж өгөх хичээлийн хэд хэдэн хэв шинжийг гаргаж иржээ. Үүнд:
  1. Нэг зохиолыг унших ба хүүрнэн ярьж өгөх
  2. Нэг сэдэвтэй хэд хэдэн зохиолыг уншиж өгөх. Жишээ нь: Хаврын тухай,амьтны тухай. Жишээ нь үнэгний тухай хоёр үлгэрийг, эсвэл хэд хэдэн хэв шинжийн /оньсого, өгүүллэг, шүлэг/ нэгтгэж хэрэглэх. Энэ нь голдуу өмнө таньдаг зохиолууд байгаа учраас интеграц ийн хичээл хүмүүжлийн үйл ажиллагаанд хэрэглэнэ.
  3. Урлагийн олон төрөлтэй уран зохиолыг нэгтгэх. Жишээ нь уран зохиол уншихдаа
    нэртэй зураачийн бүтээлийг ашиглах, уран зохиол унших үед хөгжимтэй унших зэрэг аргыг хэрэглэнэ. Ийм хүмүүжил сургалтын үйл ажиллагаанд гол нь хүүхдийн сэтгэл хөдлөл дээр онцгой нөлөөлөх. Хүмүүжил сургалтын төгсгөлд хүүхдийн сэтгэл хөдлөл, хүүхдийн бие авч байгаа байдал, соёлыг хүртэж байгаа зэрэгт хэрхэн нөлөөлөх талаар бодож материалыг сонгоно.
  4. Үзүүлэн таниулах материал ашиглан уран зохиолыг унших ба хүүрнэн ярих. Жишээ нь /”Гурван баавгай” үлгэрийн / тоглоом ашиглах, ширээний театр / , “Манжин” үлгэрийн дүрсийг картон цаасаар хийсэн тоглоом/ , сүүдэр буюу хурууны хүүхэлдэй, самбар, диафильм, кино, телевизор зэргийг ашиглана.
  5. Хүүхдийн хэл яриаг хөгжүүлэх хичээл дээр уран зохиолын хэсгээс уншиж өгөх. Жишээ нь сургуультай холбоотой хичээлийн сэдэв ярьж байхад сургуультай холбоотой өгүүллэг, шүлэг унших ,оньсого хэрэглэнэ.

Уран зохиолыг уран тод унших нь хүүхдийн төсөөлөл ойлгоцыг хөнгөвчилж, зохиолд гарах дүр, зураг, үйл явдлыг ойлгох, түүнд зөв үнэлгээ өгөхөд нь тусалдаг. Хүүхдийн анхаарлыг татахуйц зохиолыг уран сайхнаар унших, ярихын тулд зохих бэлтгэл шаардагдана. Үүнд: Юуны өмнө уул зохиол дээрээ урьдчилан ажиллана.
  1. Бэлтгэлийн явцад хүүхдэд унших, ярих гэж байгаа зохиолын үзэл санаа, утга агуулгыг сайн судалж ойлгосон байвал зохино.
  2. Уншиж ярьж танилцуулах зохиолын агуулгад дүгнэлт хийж юунаас яаж эхэлж унших, ярих дэс дарааллыг сонгон авсан байна.
  3. Уран зохиолыг зогсолт, өргөлттэй уншиж ярьж танилцуулна.
  4. Уг зохиолын гол утга санааг гаргасан байна.
  5. Зохиолын зарим хэсгийг цээжээр мэдэж байх. Жишээ нь Орос ардын “Өнхрүүш” гэдэг үлгэрээс “ … амттай сайхан боов сон,аятай сайхан боов сон, авдрын ёроолоос авсан, атга гурилаар хийсэн, савын ёроолоос авсан, шанага гурилаар хийсэн” гэсэн хэсгийг цээжээр аялгуулан уншиж өгөх нь хүүхдэд сонирхолтой байдаг.
  6. Зарим зохиолын доторх урт өгүүлбэрүүдийг, богино өгүүлбэр болгож хялбарчлан уншиж, ярьж болно.
  7. Зохиолд байгаа зарим шинэ үгийн утга санааг тайлбарлах, гадаад үгийг өөрийн хэлээр танилцуулах зэргээр бэлтгэлийг хангасан байна.
  8. Хүүхдэд шүлэг цээжлүүлэхэд бүтнээр уншиж цээжлүүлэхэд олон удаа давтан цээжлүүлэн. Харин хороор шүлэг цээжлүүлэхгүйг анхаарах.

“Багачууддаа уншиж өгөөрэй “ 2-р номын зохиолыг сар сараар нь үлгэрчлэн хуваарилсан байдал. Үүнд:
9 -р сар
10-р сар
11-р сар
12-р сар
1. М.Чимид “Манай нийслэл”
Д.Наваансүрэн “Улаанбаатар”
Ш.Энхбаяр “Гоё эх орон”
Ш.Сүрэнжав “Тэмүүжин -Чингис”
2.Н.Цэдэвсүрэн “Цэцэрлэгтээ”
Б.Алтангэрэл “ Цэцэрлэгтээ бид”
Ч.Чимид “Миний нутаг”
Д.Содномдорж “ Цэцэрлэгийн Алимаа”
3.К.Д.Ушинский “Аймхай Ваня”

4. Д.Нацагдорж “Жолооч болно”

5. “Бид багшаа хүндэлнэ”, “ Багшийн гар”.

6. Л.Түдэв ,Д.Маам
“ Намар”.

7. Л.Толстой
“Гурван баавгай” үлгэр

8. Г.Алтангэрэл
“Саваагүй гөлчгий”.


9. Ч. Арьясүрэн
“ Боорцог”.

10. “Аянч мэлхийн тухай үлгэр”.


11. -”-



12. -”-



Оньсого
Түргэн хэллэг
Зүйр цэцэн үгс
Ертөнцийн гурав



Н.Носов “Амилсан малгай”.

Д.Давааням “ Баярлаа”.

Ш.Энхбаяр “Агаар”, “Нар”, “Сар”, “Тэнгэр”.

Д.Содномдорж
“Анхны цас”.

Ч.Арьясүрэн
“ Хоёр бамбарууш”.


Л.Толстой
“ Аврагч ноход”.


К.Чуковский
“ Аварга жоом”.

“Ухаантай охин Маша тэнэг баавгай хоёрын үлгэр”.

“Туулай чоно хоёр” орос ардын үлгэр.

-”-



Оньсого
Түргэн хэллэг
Зүйр цэцэн үгс
Ертөнцийн гурав
Ч.Лувсандндэв “Халуун цай”

Д.Наваансүрэн “Уурын тэрэг”.

Т.Жамьянсүрэн
“Цас”.


А.Проковьев
“ Анхны цас”.

Ж.Дашдондог
“Сүлд мод”.


Т.Жамьянсүрэн
“ Туулайн сүүлний домог”

В.Воронкова
“ Зальтай зараа”.

Б.Житков
“ Нугасны эрэлхэг дэгдээхэй”.

“Ховдог хоёр бамбарууш” унгар ардын үлгэр.

“Тэмээ буга хоёр” монгол ардын үлгэр.


Оньсого
Түргэн хэллэг
Зүйр цэцэн үгс
Ертөнцийн гурав
Ч.Лувсандэндэв “ Мужаан”.

Ш.Энхбаяр
“Цас”.

С.Маршак
“ Гацуурын дуу”.


Л.Толстой
“Муурын зулзага”.

Д.Маам “Өвөл”.



С.Маршак
“Тэнэг бяцхан хулганы үлгэр”.

Л.Бадарч
“ Унага”.

Б.Бианки
“ Анхны ан”.


“Долоон бор оготно” монгол ардын үлгэр


“ Хөгшин хонь ямаа, чоно гурвын үлгэр” монгол ардын үлгэр.

Оньсого
Түргэн хэллэг
Зүйр цэцэн үгс
Ертөнцийн гурав






1-р сар
1. Ч.Дулмаа
“Сайхан эх орон”.


2.Г.Ловор “Яагаад энэ вэ?”.

3.Д.Наваансүрэн
“ Мөчирхэн”.

4.Д.Содномдорж
“Барилгачин Баяраа”.
5.Д.Содномдорж
“Өвөл боллоо”.

6.О.Цэндсүлэн
“Согоон цэцэг”.

7.З.Сутеев
“Хэн мяу гэсэн бэ?”.

8.Д.Пашка
Д.Намсрайжав
“ Хойлог”
9.Л.Толстой
“Арслан гөлөг хоёр”.
10.Б.Ничик
“Тимка нэртэй тэмээ”.
11. -”-




2-р сар
Ч.Дулмаа
“ Чингис хаан”.


Н.Одонхүү
“ Өвөө”.

И.Капица
“ Охин ба үнэг”.
Ж.Дашдондог
“ Нар”.

“ Энэтхэгээс ирсэн захидал”.

К.Д.Ушинский
“Дөрвөн хүсэл”.
Д.Дамбийжанцан “Бяцхан найз”.
Д.Нацагдорж
“Хэнз хурга”.

Д.Цэвэгмид
“Алагд ай аварга”.
В.Чарушин
“Бамбарууш”.

Шаазгай хүү”
монгол ардын үлгэр.

3-р сар
“Ганц толгойн мянган сүүлт могой” түүхэн үлгэр.
С.Маршаг
“ Бөмбөг”.

Д.Наваансүрэн
“ Хавар”.

М.Цэвээндорж
“ Хавар”.

Д.Маам
“ Хавар”.

Г.Сэсмээ
“Таван хөөрхөн”.

Б.Гонгор
“Жигүүрт найзууд”.
Б.Ничик
“Ботгоны дуу”.

Л.Толстой
“Шувуухай”.

“Ах дүү гурав”
монгол ардын үлгэр.
“Эгчмэд жаал Алёна дүүдий жаахан Иван”
орос ардын үлгэр.
4-р сар
Д.Цоодол
“ Гурван гол”.


“Шихихутаг хүү” түүхэн үлгэр.
Ч. Арьяасүрэн
“Хачин бороо”.

Ш.Энхбаяр
“ Ангаахай”,
“Бүүвэйн дуу”.
Д.Сэсмээ
“Эрвээхэй”.

Л.Квитко
“ Булаг”.

Л.Соронзонболд
“Нар хөөрлөө”.

Б.Алтангэрэл
“Бяцхан дэгдээхээ”.
Б.Гонгор
“ Болжмор”.

-”-


-”-
5-р сар
Д.Батжаргал
“Баавгайн шалтаг”.

Л.Одончимид
“ Морьд”.

Д.Содномдорж
“Зургаатай охин”.
Р.Ядмаа
“ Солонго”.

С.Маршак
“Тавдугаар сар”.
Ш.Энхбаяр
“ Дөрвөн цагийн бороо”.
Д.Маам,
Л.Түдэв
“Зун”.
Л.Одончимид
“Тоншуултай ярьсан нь”.
Г.Сэсмээ
“Ангирууд”.

-”-


-”-

Дээрх хүснэгтэд хуваарилан зохиолыг оруулсан явдал хүмүүжүүлэгч багш нарын хөдөлмөрийг хөнгөвчлөх зорилготой хийлээ. Эрдэмтдийн хийсэн судалгаагаар бол сургуулийн өмнөх насны хүүхдийн насны онцлогт тохируулан жилдээ нэг бүлэгт урнаар ярьж өгөх зохиол 6-9, урнаар уншиж өгөх зохиол нь 7-10, цээжлүүлэх зохиол нь 6-12 байвал зүйтэй гэж үздэг. Хүүхдийн ой тогтоолтыг сайжруулахад насны онцлогийг харгалзан сард 1-2 шүлэг цээжлүүлэхийг эрдэмтэд зөвлөж байна.

Ашигласан ном

  1. А.М. Бородич “ Методика развития речи детей” м. 1984 г.
  2. Ф.А.Сохин “Развитие речи детей дошкольного возраста” 1979 г. Стр.119,145.
  3. Е.И.Тихеева “Развитие речи детей” 1981 г.
  4. В.И. Карпинская “Художественное слово и воспитания детей” 1972 г. Стр.151


АБТ ажилтан, Боловсрол судлалын магистр, Зөвлөх багш, ахмад багш Д.Нонна. 2014он.




2014-06-19

ХӨГШИН ХОНЬ, ЯМАА, ЧОНО ГУРВЫН ҮЛГЭР

Монгол ардын үлгэр (Багачууддаа уншиж өгөөрэй 2 номоос) 
4-6 настай хүүхдүүдэд уншиж өгөх үлгэр,

Зургийг 61-р цэцэрлэг, 6нас, эм, О.Эрдэнэбаяр,
Хөгшин хонь ямаа хоёр байжээ. Хөгшин ямаа нь хоёул гэр барья гэж хонинд хэлэв.
Хонь: - Талий талий өмхий ямаа!
Би сүүлтэй, ноостой билээ. Над гэр хэрэггүй гээд тусалсангүй.
Хөгшин ямаа өөрөө гэр барив.
Өвөл болж, цас оров.
Хонь даарсандаа:
-Намайг энэ шөнө гэртээ хонуулаач! Гэж гуйв. Ямаа хариуд нь:
-Талий талий ! Чи сүүлтэй, ноостой амьтан, гэрээр юү хийдэг юм бэ? Гадаа хэвт гэв. Хонь гадаа хэвтээд хөлдөж үхэв. Өглөө хөгшин ямаа гэрээс гарч, үхсэн хонийг үзээд хөлөөс нь чирч хол хаяжээ.
Тэр ямаа ишиглэж, хоёр ишигтэй болов. Нэгд нь Шангуул, нөгөөд нь Мангуул гэж нэр өгөв. Хөгшин ямаа өдөр бүр талд гарч эврээ усаар, амаа өвсөөр, дэлэнгээ сүүгээр дүүргэж үдэш гэртээ ирээд,
-Шангуул, Мангуул! Үүдээ нээ. Эвэр дүүрэн ус, ам дүүрэн сүүтэй ирэв гэж хоёр ишгэндээ өгөөд, өглөө дахин талд бэлчдэг байв.
Нэг чоно үүнийг мэдээд хөгшин ямааны гэрийн өмнө ирж:
-Шангуул, Мангуул! Үүдээ нээ. Эвэр дүүрэн ус, ам дүүрэн өвс, дэлэн дүүрэн сүүтэй ирэв гэхэд:
-чи манай ээж биш байх хөлөө үзүүл гэв. Чоно хөлөө үзүүлэв. Ишиг:
-Ээж хөлдөө туурайтай. Чи манай ээж биш байна гэв. Чоно туурай олж хөлдөө өмсөөд ирж:
-Шангуул, мангуул! Үүдээ нээ. Эвэр дүүрэн ус, ам дүүрэн өвс, дэлэн дүүрэн сүүтэй ирэв гэв.
Ишиг:
-Хөлөө үзүүл гэв. Чоно хөлөө үзүүлэв. Ишиг үүдээ нээж өгөв. Чоно гэрт орж Шангуул Мангуул хоёрыг ховдоглон залгив.
Хөгшин ямаа ирээд:
-Шангуул, Мангуул! Үүдээ нээ. Эвэр дүүрэн ус, ам дүүрэн өвс, дэлэн дүүрэн сүүтэй ирэв гээд гэртээ ортол Шангуул Мангуул хоёрыг нэг амьтан идсэн байв.
Тэгээд хөгшин ямаа ирвэсний гэр дээр гарч хөлөө дэвсэв.
Ирвэс:
-Миний гэр дээр хэн хөлөө дэвссэн бэ? Гэв. Ямаа:
-Хурдан хөлт ямаа би байна. Миний Шангуул, Мангуул хоёрыг хэн идсэн бэ? Буутай сумтай бол үтэр түргэн гарч надтай үзэлц гэв. Ирвэс:
-Чиний Шангуул Мангуул хоёрыг идээгүй. Над буу ч байхгүй, сум ч байхгүй, үзэлцэх ч үгүй гэв. Ямаа чонын гэр дээр гарч хөлөө дэвсэв. Чоно:
-Миний гэр дээр хэн хөлөө дэвссэн бэ? Ямаа:
-Хурдан хөлт ямаа би байна. Миний Шангуул, Мангуул хоёрыг хэн идсэн бэ? Буутай сумтай бол гарч ир! Надтай үзэлц гэв. Чоно:
-Чиний, Шангуул Мангуул хоёрыг би идсэн. Над буу ч бий, сум ч бий, Гарч үзэлцье гэв Ямаа:
-Болзооны газар хаана вэ? гэв. чоно:
-Уулын дор, усны дэргэд болзъё гэв. Чоно хонины тулмыг дүүртэл үлээж, туламны амсарт хэдэн чавга хийгээд, тулмаа дарханд аваачаад хэлсэн нь:
-Миний шүдийг ирлэж өгнө үү. Би чамд уутаар дүүрэн чавга авчраа гээд шүдээ ирлүүлээд явчхав.
Дархан, хүүдээ:
-Чавганаас идье. Тэр тулмыг онгойлго гэв. Онгойлготол хий гарав.
Дархан, хүүдээ:
-Хөвгүүн хөвгүүн ! Чонын хойноос очоод, миний аав чиний нэг шүдийг мартаад дутуу ирлэв. Очиж ирлүүл гэж дууд гэв.
Чоно буцаж ирэв. Дархан чонын шүдийг суга татаад давстай хөвөн хийв.
Чоно хэлэв.
-Шүд минь юунд өвдөж байна? Гэхэд дархан
-Чиний шүд хурц болсондоо өвдөв, зүгээр гэжээ. Чоно буцлаа:
Хөгшин ямаа хувин дүүрэн чихэртэй тараг бүрж, дарханд авчраад:
-Миний хоёр эврийг жад болтол ирлэж өгөөч дээ! гэв
Дархан жад болтол ирлэж өгөв.
Өглөө нөгөө болзооны газар очив. Чоно эхлэн сувгийн энэтээ гээс үсэрч ямааг зуутал шүдгүйгээ мэдэв. Хөгшин ямаа өөрийнхөө ээлжид сувгийн тэртээгээс үсрэн чоныг мөргөж гэдсийг хагалан Шангуул, Мангуул хоёроо гаргаад гэртээ буцаж амар сайхан жаргав гэнэ.



2014-05-30

Хайртай шүү ээжээ

Хайрт ээждээ төрсөн өдрийн баярын мэнд хүргэж эрүүл энх урт удаан наслахыг хүсэн ерөөе.

Д.Отгонжаргалын шүлгээс:

Хайртай шүү ээжээ
Хайрлах сэтгэлийн минь үзүүрт
Хамгаас эрхэм нь ижий минь та билээ
Өөдөсхөн энхрий үрээ гэсээр
Өөрийгөө ч үл хайрладаг
Өрөвч энрэнгүй хайраар тань
Өлгийдүүлж үр чинь өслөө
Хонгор ижий минь таныгаа

Хорвоод үр нь мэндлэж ганц л удаа
Хосгүй их хайр амтлуулсан байх
Ухаарлын үгсэнд чинь томоожоогүй
Өр нимгэн сэтгэлийг тань зовоож байсан бол
Ухаан нь муу эрх нь дэндсэн хүүгээ
Уужим сэтгэл гаргаж өршөөж энэрч хайрлаарай
Гэсэн ч та минь хариу нэхдэггүй буянт ачтан
Гэгээн орчлонд замыг минь гийгүүлсэн гэрэлт наран
Алдрай биеийг минь эрүүл саруул өсгөгч ачлалт эмч
Алтан дэлхийд надад заяасан амьд бурхан
Нэг л өглөө нүүдлийн шувууд таныг минь аваад явчихвий гэхээс би зүрх алдаж айдаг
Насыг тань нэмж урт наслуулахыг хүсч бурхандаа би өдөр бүр залбирдаг
Шүүдрийн дуслаар цай чанаж ачыг тань хариулж чадахгүй ч ээжээ
Шүлэг дуугаараа таныхаа сэтгэлийг баясгаж явахыг хүсдэг юм шүү
Хавар намрын шувууд мянгантаа ирж буцавч
Хамтдаа л байж жаргал хайрла ижий минь
Нар шиг их хайраараа илч гэрэлээ цацруулан
Нандин эрдэнэ болсон үрдээ урт наслаж хайрлаарай
Намуухан шөнийг бүүвэйн дуугаар уярааж хоносон
Манцуйтай үр чинь одоо ухаан сууж том болсон
Нарт энэ хорвоод хүн шиг явж
Насан туршдаа таныгаа баярлуулах болноо

2014-03-12

ТЭМЭЭ, БУГА ХОЁР

Монгол ардын үлгэр (Багачууддаа уншиж өгөөрэй 2 номоос) 
4-6 настай хүүхдүүдэд уншиж өгөх үлгэр,
 УБ, 61-р цэцэрлэгийн 6 настай Г.Номинэрдэнэ зурав

Эрт урьд цагт тэмээ одоогийн бугынх шиг арван хоёр салаатай эвэртэй байсан ажээ. Бас өтгөн болоод урт сайхан сүүлтэй байж гэнэ. Харин тэр цагт буга эвэргүй, мухар мулзан, адуу сүүлгүй шахам годон шодон юмсанжээ. Иймд тэмээ, сүрлэг сайхан эвэртэй дээ их л биеэ тоон эврээрээ ямагт гайхуулан хөөрөлдөг байжээ.

Тэмээ нэг өдөр ус уухаар нуурын хөвөөнд ирээд уухаасаа илүү усанд туссан дүрсээ олж үзээд сүр жавхлантайгаа их л бахдан хараад зогсож байжээ.
Тэгтэл энэ үеэр ойгоос буга гарч ирээд толгой бөхийлгөн мэхэсхийж гунигтайгаар хэлжээ:
Өнөө үдэш би ойн амьтдын чуулганд айлчлан очих учиртай билээ. Ийм муухай мөлчгөр мухар духтай яаж очих билээ? Ядаж нэг цагийн төдий ч бол чинийх шиг ийм сайхан эвэртэй явж үзэхсэн, тэмээ чи өршөөж, өнөөдөр над эврээ түр өгөөч! Маргааш чамайг ус уухаар энд ирэхэд чинь би эврийг чинь авчирч өгөмз гэж гуйжээ.

Тэмээ бугыг үзвэл үнэхээр өрөвдмөөр сүр үзэмжгүй харагдсан тул эврээ мулталж өгөөд “Ус уухаар ирэхэд минь заавал авчирч өгөөрэй” гэж захив. Сүрлэг сайхан чимэглэл болсон эврийг шүүрч аваад буга ойдоо орчив. Замд нь морь бас нэг гоё сайхан юм олж авах санаатай тэмээнд очоод сүүлийг гуйжээ. Сайхан сэтгэлт тэмээ аанай л морины үгэнд ороод сүүлээ бас сольчихжээ.

Түүнээс хойш өдөр хоног өнгөрсөөр он удсан боловч хөөрхий тэмээ эвэр сүүл хоёрынхоо аль алиныг олж авч чадаагүй ажээ. Авлагатай амьтадтайгаа уулзаад эвэр сүүл хоёрыг нь эргүүлж өгнө гэж амласныг сануулахад цаадуул нь дооглон инээгээд буга бас нэмж хэлсэн нь:
Тэхийн эврийг тэнгэрт тулахаар тэмээний (шинэ) сүүлийн газарт хүрэхээр өгөмз гэжээ.
Тэр цагаас хойш одоо болтол тэмээ ус уух бүрдээ усан дотор эвэргүй мухар мулзан болсон дүрсээ олж хараад дур нь гутаж толгойгоо сэгсэрдэг болсон гэх ба ус хэд балгаад энэ тэр уулын орой харж эврийг нь авчирч өгнө гэж амласан бугын болздог санаад “Буга эврийг минь авчирч яваа болов уу?” гэж горьдож хардаг учраас тэр гэнэ. Бас бугын эвэр жилд нэг удаа булгарч унадаг нь тэр эвэр угаас бугад заяасан биш, тэмээнээс залилж авсны улмаас тэгдэг гэнэ.