Монгол дээл

Хичээлийн сэдэв: “Монгол үндэсний хувцасны тухай”.

Оньсого: “Гартай байж хөлгүй

                   Хүзүүтэй байж толгойгүй”        /Дээл/.

Хичээлийн зорилго:

• Хүүхдэд үндэсний хувцасны тухай ерөнхий ойлголт өгөх
• Хувцас зориулалтаараа олон янз байдаг тухай
• Үндэстэн бүхэн өөрийн онцлогтой хувцас өмсдөг тухай
• Хувцас хийхэд эд материалын өнгө чухал үүрэгтэй танилцуулах
• Хүүхдийн яриаг хөгжүүлэх, зарим үгийг хэлүүлж сургах
• Зураг дээр байгаа хувцасны ялгааг олж тодорхойл ярих
• Үндэсний хувцаснаас аль нэгийн зурах.

Хичээлийн бэлтгэл:

• Үндэсний хувцастай зураг бэлтгэх
• Багш хүүхдүүд бусад бүх хүмүүс үндэсний дээл хувцас өмсөж ирэх
• Үндэсний хувцасны хээ угалзыг харуулсан үзүүлэн бэлтгэж ирэх
• Үндэсний хувцас зурах зургийн хэрэгслийг бэлтгэх

Хичээл үйл ажиллагааны явц:

• Хичээл үйл ажиллагааны зорилгоо танилцуулах
• Хэн хэн ямар хувцастай ирснийг тойргоор зогсож хооронд нь төрөлжүүлнэ. Жишээ нь: дээлтэй хүүхдүүд нэг талд, хантаазтай хүүхдүүд нөгөө талд, малгайтай хүүхдүүд зэрэг ялгааг хүүхдүүд ажиглан тодорхойлж / ямар хувцас юу гэж нэрлэдэг, ямар ямар хэсгээс бүтсэн / хувцас тодорхойлох схемээр/ байна, ямар өнгөтэй, ямар эд материалаар хийсэн байна, чамд ямар хувцас таалагдаж байгаа зэргийг /ярина.

Хувцасны магтаалаас уншиж өгөх:

Т.Алтанцэцэг “Унага даагатай болно”.

Ээж надад                             Унага даагатай

Дээл хийв                              Хойд талаа бүрхсэн

Урд хормой нь                      Хонь хургатай

Унага даага                            Болох юм байна

Хойд хормой нь                    Том болоод

Хонь хурга гэж                      Малчин болно

Намайг ерөөв                        Шинэ дээл

Унага даагатай болно           Өмссөн хүүхдүүд

Олон дахин                           Бүгд адилхан

Шинэ дээл өмсвөл               Ерөөлгөдөг болов уу.

Урд голоо дүүрсэн

Үндэсний хувцасны тухай багш нарт зориулан энэ сэдвийг оруулж та бүгд хүүхэдтэйгээ ярилцахад нэмэр болгох зорилгоор Х.Нямбуугийн “Хамгийн эрхэм ёсон” гэсэн номоос авлаа.

Хүмүүс өөрийн амьдрал ахуйн болоод гоо сайхны хэрэгцээ шаардлагыг харгалзан хувцсыг бүтээж хэрэглэсээр иржээ. Иймд хувцсыг дотор нь өдөр тутмын, ахуйн нөхцөлд тохирсон ердийн хувцас, баяр ёслол, гоёлын хувцас, тусгай зориулалттай хувцас гэж хуваадаг.

Хувцсыг хэнд зориулснаар нь эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдийн хувцас гэж ялгах бөгөөд хийх эд , оёх, урлах арга, гоёл чимэглэл зэрэг нь өвөрмөц байна.

Ястан нарын оршин суудаг нутгийн байгаль, цаг уур, хийж буй хөдөлмөрөөс шалтгаалан өөр өөр байна. Хувцас нь халх, буриад, казак, үзэмчин гэх мэтээр өөр өөр байна.

Авгайчуудын гоёлын дээл, тэрлэгийг тод улаан дэвсгэртэй, ногоон, ягаан өнгийн навч цэцгэн хээтэй торгоор хийдэг. Дээлийн энгэр, зах зэргийг хөх хоргойгоор эмжинэ. Дээл, тэрлэг ний ташааг хоргойгоор эмжинэ. Дээлийн ханцуйн гадрыг улаан өнгийн хас, хаан бугуйвч, хатан сүйх, навчин хээтэй цагаан хоргойгоор, ханцуйн дотор талыг шар саа, уруу хээтэй улаан торгоор хийнэ. Дээл тэрлэг ний товч шилбийг саагаар хийж, энгэр хос, зах суга, ташаанд нэжгээд товч хадна. Дээл тэрлэг ний ханцуйд үргэлж буюу саланги хоёр янзын нударга хийдэг.

Дээлээс гадна ууж гэдгийг өмсөнө. Ууж нь ханцуйгүй энгэр нь тууш задгайд дээлээс өөр өнгөөр хийнэ. Авгайн дээл нь зах энгэр, ханцуй ар өвөр, дотоод хормой, мөрний цүдгэр гэсэн үндсэн хэсгээс бүрдэнэ. Эмэгтэй хүний дээлийн өнгөний хослол хээ гоёл ол, сэлт нь бүсгүй хүний намба төрх, нүүр царай, түүгээр үл барам унах морины зүс тохох эмээлийн өнгө, гоёл зэрэгтэй зохицно.

Эмэгтэйчүүдийн дээлийг хонины элдсэн цагаан нэхий дээл даавуу даалимба, чисчүү, торгоор гадарласан хурган ,ишгэн, дээлийг өмсдөг. Эрэгтэйчүүдийн дээл нь энгэр, зах,гадаад дотоод хийгээд ар өвөр, хормой, ханцуй, товч шилбэ зэргээс бүрдэнэ. Ардын хувцас нь улирлын байдалд тохирох үндсэн хоёр янз бөгөөд урин цагт дан тэрлэг, давхар тэрлэг, хамба, элгэн дээл, нимгэн дээл, одончуу дээл, хөвөнтэй дээл, хурган дээл сэгсүүргэн дээл, сармай нэхий, азарган нэхий дээл, ишгэн, ямаан илбэнх, хярсан, чонын, туулай,аргаль зээрийн арьсан дотортой дээл, их хүйтэнд дээлийн гадуур ямаан дах, нохой, чоно, баавгайн арьсан дах давхац өмсөнө.

Монгол хувцас нь хүрэм, хэв нэг, хантааз, дах, бүс цамц, малгай, гутал зэрэг олон төрлийн хувцас орно. Хүрэм гэдэг нь эрэгтэйчүүдийн ан авлах, мал хариулах зэрэг голдуу явган явахад зориулсан хувцас юм. Хэв нэг гэдэг нь зун намрын хүйтэн борооны үед болон сэрүүн цагт хээр явахдаа ахрын эсгийгээр хийсэн хэв нэгийг давхац болгон дээл дээр өмсөнө. Хантааз нь цээж хувцасны нэг төрөл, эрэгтэйчүүдийн баяр ёслолын өмсгөл юм. Хантаазыг гоёлын ба энгийн гэж ангилна. Гоёлын хантааз нь өлзий хээгээр чимэглэсэн эмжээртэй байна. Дах нь өвлийн хүйтэнд хүн алс хол юманд явахдаа өмсдөг дулаалгын зориулалттай давхац юм.

Бүс. Дээлийн бүс нь үндсэн хоёр зориулалттай. Нэгдүгээр үүрэг нь урт хормойтой хувцсыг хумин эвтэйхэн, дулаахан болгох явдал юм. Нөгөө үүрэг нь хүн алив хэрэгцээтэй хутга, хавтага, байлдааны болоод ангийн сүх сумны саадаг, агс арга зэргийг биедээ байнга авч явах зориулалттай юм. Өөрөөр хэлбэл өөрийн биед байнга авч явах зүйлийг бүсэндээ хавчуулж явна. Бүсийг хэдэн янз бүсэлнэ. Бүсийг мөн гол дундуураар нь араас нь биеэ ороож бүслэх нь нийт халхад дэлгэрсэн билээ. Бүсийг ороож бүслэхдээ голоор нь хоёр хувааж, биеийнхээ урд талаас эхэлж, ар тийш ороож өмнөө бүсний үзүүрийг зөрүүлэн гогцоолон чангалаад хоёр үзүүрийг хоёр ташаанд унжуулж хавчуулна. Энэ нь бүс алдуурахгүй, нөгөөтэй гүүр гоё харагддаг гэнэ. Үүнийг буриад бүслэлт гэнэ. Бүсний дундуураас нь биеэ ороож бүслээд хоёр үзүүрт нь гогцоо гаргаж түүнийг хоёр ташаандаа хөг барим хэмжээний унжуулж, бүслэхийг үзэмчин бүслэлт гэнэ. Бүс нь бас гоёл болох учир өмнөх хувцасны өнгөнөөс шалтгаалан бүсний өнгө янз бүр байна. Даавуу бүсний үзүүрийг сэмлэж гоёмсог болгон цацаг гаргах учир ч бий. Бүсийг дотор нь гоёлынх, ажлынх гэж ялгахын зэрэгцээ бас эмэгтэйчүүдийн, эрэгтэйчүүдийн, хүүхдийнх гэж ангилна. Бүсгүйчүүд бүс бүсэлдэггүй байсан учир эмэгтэйчүүдийг бүсгүйчүүд гэж нэрлэжээ. Дээлийн бүс бүслэх, тайлах зэрэгтэй холбогдсон ардын зан заншилтай. Дээлийн бүс бол хоёр хагасаас дөрөв хагас метр байхад хүрэлцээтэй гэж үздэг.

Бүсийг бүслэхдээ ямагт нар зөв эргүүлэн үзүүрийг нь баруун ташаандаа хавчуулна. Монгол хүн бүс дээр огт гишгэхгүй дээгүүр нь алхах ч ёсгүй. Шөнө унтахдаа бүсээ тайлж, аман хүзүү зангиагаар зангидаж, орны дэрний хавьд тавьдаг заншилтай. Бүсийг алив задгай таран хайг бэхлэн батжуулж, салсан сарнисныг эвлүүлж, бүтээх утга агуулдаг гэдэг болохоор монголчууд бүтээх төрийн сүлд хэмээн эрхэмлэнэ. Мөн хүн бүсээ өөр хүнтэй солихгүй, харин хар элгэн хүнтэй анд бололцох, хүж барилдан ёс гүйцэтгэх үед бие биеэ итгэж буйн тэмдэг болгон бүсээ солин бүсэлдэг заншил байсан нь эртнээс уламжлагдсан байна.

Монголчууд бүсээ зангидахыг цээрлэнэ. Хэрэв бүс зангидвал тэр чигээр нь гурав хонуулаад, хамгийн ахмад хүнд очин миний бүсний зангиаг тайлна уу гэж хүсдэг. Ахмад хүн уг эзнээс юу олсон үзсэнийг асуухад, бүс зангидсан хүн гурав хоногийн хугацаанд юу үзсэн, олсноо хэлдэг ёстой. Мөн ахмад хүн эхлээд тэр хүний үзсэн одсон зүйлийг аль бэлэгтэйг тайлбарлаж, уул зангирсан бүсийг тайлдаг байжээ.

Монгол дээл хувцасны ерөөл, магтаал шүлэг дуунаас.

Урт настай                                             Дотоод хормойг ий чинь

Удаан жаргалтай                                   Тос өөхөөр мялаатугай

Урд хормойг ий чинь                            Тооноор гарч

Унага даага                                            Торгон дээл өмсөөрэй / өмстүгэй/

Хойд хормойг ий чинь

Хурга ишиг гишгэтүгэй.

Эзэн нь мөнх                                           Ар тал нь

Эд нь хэврэг                                           Айраг тараг

Энэ жил даалимба                                 Өвөр тал нь өөх тос.

Ирэх жил чисчүү, торго өмсөөрэй.

Дотоод хормойг ий нь                           Урд хормой нь унага даага

Тос өрмөөр мялаая                                 Усан Тэлмэн жороо хүлэг

Ар хормойг ий нь                                    Хойд хормой нь хонь хурга

Айраг таргаар мялаая                           Хонгор улаан ботго тором

Эзэн нь мөнх                                           Дотоод энгэр нь тос өөх

Эд нь хэврэг байтугай                            Толин ташаа нь тараг цагаа.

Энэ жил даалимба

Ирэх жил торго өмсөөрэй.

Д. Пүрэвдорж “Хөх даалимбан тэрлэг” найраглалаас

Уургын уртыг барина гэж                      Унаган туруу нударга тавилаа

Уужим сайхан суга тавилаа                   Эргэцээ морины эргээ бодож

Уулын жавар унана гэж                         Элбэг сайхан ташаа тавилаа.

“Хувцасны магтаал дуут бүжиг”.

Бөмбөрцөг дэлхий хэлбэртэй                         Эцэг өвгөдийн хийсэн

Бүслүүр хавчаар тохирсон                              Дөрвөлжин захтай дээл

Бөөрөнхий дуг ариг тоорцог                          Эргэн тойрон мөшгө өртэй

Толгой дээрээ дэгжин                                     Элбэг маягийн хувцас

Мяндсан дурдан бүсийг                                    Уранаа гаргаж оёсон

Маягийн нь тааруулж ороосон                          Утас гаргаж чимсэн

Мянган түмний үзэсгэлэн                                  Удамт Монголын хувцас

Манай нутгийн заншил                                      Уудам нутагтаа дэгжин.

“БНМАУ-ын угсаатны зүй” номоос

Урд хормой дээр чинь                                     Энгэр захыг нь

Унага даага гишгэл                                          Эрдэм номоор мялаая

Хойд хормой дээр чинь                                   Гадаад хормойг нь

Хонь хурга харайлга                                        Ганзаганы сур чимэг

Дотоод хормой дээр чинь                             Урд хормойг унага даага

Тос өөх наалд                                                 Хойд хормойг нь хонь хурга дагаг

Эд нь хэврэг                                                   Энэ жил даавуу даалимбаар хийв

Эзэн нь мөнх                                                  Ирэх жил торго дурдангаар хийнэ.

Хувцасны ерөөлөөс

...Том жижиг биедээ                                        Торгон дээл дотуур хувцас

Тохируулж хийсэн хувцсыг чинь                  Хар цагаан хурган дээл

Тоймтой хэдийг хэлье                                      Хавар намрын өмсгөл

Хатуу ултай хром                                             Үнэт даавуу, үйтэн хуайр дээл

Хаймаар ултай гутал                                      Минжин малгай, чисчүү тэрлэг

Халзан сарьстай                                             Идэр гурван есийг

Хамар богиновтор наамал                             Ирмүүн сүрхий хүйтэнд

Дугуй малгай, дурдан бүс                             Эдэлж өмсдөг

Дулаан хувцас хөвөнтэй дээл                       Эсгий гутал, илбэнх хүрэм

Хөнгөн хувцас                                                Үстэй дээл, үнэгэн малгай хүртэл байна.

Т.Жамъянсүрэн “ Миний дээл”

Ээжийн оёсон шинэхэн дээл                       Тос өөхөнд шүр гэмгүй дээл

Эвтэйхэн хөнгөн хөөрхөн дээл                   Хийсэн эд нь хиргүй байг

Тоног эмжээр нь зохисон дээл                    Хийлгэсэн эзэн нь хийморьлог яваг гэж

Товч шилбэ нь тохирсон дээл                     Ачит ээжийн минь ерөөсөн дээл

Тоос шороон дээр хөрвөөлгүй дээл          Айлын эгчийн мялаасан дээл.

Т. Бат-Очир “Бойтог минь”

Аавын зэхэж элдсэн

Хонины нэхий бойтог минь

Ажаа гийн зүүж өгсөн

Хонхон чимэгтэй бойтог минь

Аавын алганд өөдөөгөө болсон

Алтан босгонд өлмийгөө өргөсөн

Бойтог минь! Бойтог минь!

Бодлын хөөрхөн бойтог минь

Ээжийн эсгэж цойлсон

Эвтэй сайхан бойтог минь

Эмээгийн мялааж хайрласан

Энхрий зөөлхөн бойтог минь

Дахилт

Даахин насанд хүргэсэн

Дахиж багтаагүй бойтог минь

Дэлхийг алхахад тусалсан

Дэм нь багадаагүй бойтог минь

Юнна Мориц “Ягаан муурын нууц” номоос /1991 он/

“Оймсоо угаацгаа “.

Хиртэй оймсоо шүүгээ уруу

Хэзээ ч битгий шидээрэй

Оронд биш шоронд орсон шиг

Оймс гуньдгийг санаарай!

Авдар дахь оймс гүйж чадахгүй

Алаг бөмбөг элдэх аргагүй

Уйтгарласаар уужирсан хойно нь бол

Угааж булхаад ч нэмэргүй!

Түргэхэн зуур оймсоо тайлаад

Түмпэнд хийсэн дээр!

Бамбар сан хөөстэй савантай усанд

Базаж угаасан нь дээр!

Гоё түмпэн үгүй бол

Гоожуурын цоргонд тос!

Халуун хүйтэн гоожуургүй бол

Харз булаг уруу нис!

Тийм ус байхгүй бол

Тэнгист угаасан ч болно доо!

За эсвэл нуур цөөрөмд

Зайлаад ч авч болно шүү!

Оймсоо угаана гэдэг чинь

Онцгой чухал соёл шүү!

Оймсоо угаана гэдэг олон бүхний ажил гэж

Усан зэрэг худлаа хэлэхгүй уран найрагч, та нарыг хуурахгүй!

Хиртэй оймсоо шүүгээ уруу

Хэзээ ч шидэж болохгүй гэж

Даян дэлхийн хууль дүрэм ч

Давтан бас батлаад өгнө.

Шивэртэй оймсоо шүүгээ уруу

Шидэх дуртай бүхнийг

Хавийнхан нь дооглох хэрэгтэй

Хатуу торгох эрхтэй.

Оньсого

Шилэн дээр явагч 

Шидээстэй нөхөр

Шилэн хүзүүн дээр

Шидээстэй явна

Ширүүн бороо ноор

Хэрэг болно

Хүзүү сээрэн дээр

Хүлээстэй явна

Хүйтэн сэрүүнд

Хэрэг болно. / Юүдэн малгай/.

Хүн гэхэд хүзүүгүй

Хөх үүр гэхэд ёроолгүй. / Дээл/.

Хоёр хар морийг

Нэг хүн

Хол ойр ялгаагүй

Зэрэг унадаг. / Гутал/

Өглөө бүр холбож залгана

Үдэш бүр холдуулж салгана. /Товч шилбэ/

Сургах тоглоом. “Ижлийн ол!”.

Бээлий. гутал, оймс зурсан зүсмэл зургуудыг хүүхдэд тарааж өгөөд багаараа сууж ижлийг нь олох даалгавар өгнө. Хэний бага түрүүлж ижлийг олсон нь урамшуулалтай.

Хувцсыг дараах байдлаар тодорхойлж ярилцах. Үүнд:

• Ямар өнгөтэй, хээтэй
• Ямар улиралд өмсдөг хувцас
• Хэнд / хүүхэд, эмэгтэйчүүд, эрэгтэйчүүдэд эсэх/ зориулагдсан хувцас
• Ямар үед өмсдөг хувцас
• Хувцас нь ямар хэсгүүдээс бүтсэн байна
• Хувцсыг ямар идээр хийсэн зэргийг хүүхдээс асууж ярилцана.

Хичээлийн төгсгөл

Ажиглаж ярилцсан хувцаснаас хүүхдүүд зурж будах боломж өгч хичээлийг төгсгөнө.

Цэцэрлэгийн багш нарт. Та бүгд дээр өгсөн зүйлээс өөрийн хичээл үйл ажиллагаандаа ашиглан хүүхдэд Монгол үндэстний хувцас танилцуулахад зориулан энэ конспектыг өгсөн юм. Энэ бүгдийг хуулах биш өөрсдөө бүтээлчээр хандахыг хүсье .

Ашигласан ном:

1. Х.Нямбуу “Хамгийн эрхэс ёсон”
2. БНМАУ-ын угсаатны зүй” ном
3. “Монголын хүүхдийн уран зохиолын дээж” 1+р боть 2009 он
4. “Багачууддаа уншиж өгөөрэй 2” 2014 он

Ахмад багш, “Зөвлөх багш” “Сургагч багш” Д.Нонна. 2014. 12. 01.

Ураг төрлөө нэрлэх ёс

(Аав, ээжүүд ураг төрлөө зөв нэрлэж дуудвал таны хүүхдүүд ч бага наснаасаа энэ бүхнийг мэддэг ойлгодог хэрэглэдэг болно. Иймээс эцэг эхчүүддээ уншуулахаар 1988 оны Сурган хүмүүжүүлэх сэтгүүлийн ӨВ булангаас МУИС-ийн багш Х.Нямбуу, Б.Сарантуяа нарын бичсэн Хүний эш үндсийн тухай нийтлэлийг хуулбарлаж орууллаа.  ) 

Монголын түүхийн эртний сурвалж бичиг “Шар тууж”-д “Ер хүн уг язгуураа эс мэдвээс ойд төөрсөн мичтэй адил” гэж дурдсан нь монголчууд ураг удам, овог төрлөө мэддэг байхыг ихэд эрхэмлэж байсны тод баримт юм. Монгол хүн бүр уг үндэс, ураг төрлөө сайтар мэдэж, үр залгамждаа учир түүхийг нь зөв ухааруулдаг уламжлалтай. Тиймээс ч монголч эрдэмтэд монголчуудын ураг удам эш үндсийн тухай мэдлэгийг ихэд үнэлдэг билээ.

“Ах дүүгийн холбоотой, алаг бөөрийн сүлбээтэй”, “алаг махны тасархай, алтан ясны хэлтэрхий”, “халуун махны тасархай, хавтгай ясны хэлтэрхий” гэж ураг удам, овог төрлөө хэзээнээс нааш мэдэж, хэлэлцсээр ирсэн монгол түмний маань хэлэнд, дэлхийн олон үндэстний хэлэнд-хүний эшийн холбогдолтой нэр томьёог ерөнхийд нь тоймолж хэлснийг нь маш нарийн ялгаж нэрлэсэн нь өдий төдий бий. Монгол хэлэнд ураг удам, овог төрлийн холбогдолтой нэр томьёо нь “Хүний эш” гэдэгт ерөнхийдөө багтдаг. Үүнийг түүхийн олон тулгар сурвалж бичиг, дээр үеийн толь бичиг, тайлбар толь, хууль цаазны бичиг тэргүүтнээс олж үзэж болох юм.

Хүн бүр аав, ээж, ах, дүү, эгч гэхээс өөр үг бараг үл хэлж, заримдаа бүр хэл сураагүй хүн мэт этгээд зүйл өгүүлэх нь элбэг байдаг. Жишээлбэл: аав ээжийнхээ төрлийг “Манай аавын хамаатан, манай ээжийн садан” гэхээс өөрөөр хэлэхээ байжээ.

Манай ардын заншлаар хүний ураг нь ясан төрөл, махан төрөл, цусан төрөл гэж ялгагддаг бөгөөд ясан төрөл нь аавын төрөл, махан төрөл нь ээжийн төрөл, цусан төрөл нь үр хүүхэд юм. Ясан төрөл нь нэн дээрээс удамшилтай, эцгийн удам хэмээн үздэг.

Тэгээд ч удмаа тоолохдоо гарынхаа нугарах үеийг дагуулан дээш дооших үеэ тодорхойлдог байна. Ингэхэд тоологч хүн өөрийнхөө биеийг эхлэл (тэг) болгоод мөр суганы үеийг аав, тохойн үеийг өвөг аав, бугуйн үеийг өндөр өвөг, алганы үеийг элэнц эцэг, хурууны дунд үеийг хуланц эцэг, хурууны өндөгний үеийг элэн, хурууны үзүүрийг хулан хэмээгээд хумируулдаг.

Ийнхүү дээшээгээ долоон үе тоолохын зэрэгцээгээр доошоогоо үр хүүхдийнхээ үеийг бас тодорхойлдог. Үүнд: сугыг хүү гэх тохойг ач, бугуйг жич, алганы үеийг гуч, хурууны дунд үеийг дөч, өндөгний үеийг тач, хурууны үзүүр төгсгөлийг жилийх талийх гээд жилийн оддог байна.

Эхийн талын үеийг бас эх, эмэг эх, өндөр эмэг, элэнц эх, хуланц эх гэх мэтээр тоолно. Аавын төрлийг авга (ах, эгч, дүү), ээжийн төрлийг нагац (ах, эгч, дүү) гэнэ.

Мөн өөрийн төрсөн төрлийг том (их, ууган), дунд, бага (отгон), ах эгч дүү гэхийн зэрэгцээгээр үеийн төрлөөс аавын ах буюу эрэгтэй дүүгийн хүүхдийг үеэл, түүний хүүг хаяал, гэж нэрлэн, өөрөөс нас ахжаар бол үеэл ах, эгч, бүл ах эгч,үеэл бүл дүү гэж хэлдэг. Түүнээс бус “манай аавын дүүгийн хүүхэд, миний дүү болох хүү” гэж ярих нь тайлбар үг мэт болно.

Айлын хүргэн бэр нь төрлөө “хадам” гэж дуудахын дээр хоёр талын хадам нь бие биенээ “худ ураг”, “худ худгуй” гэдэг. Нэг айлын хүргэнүүд биесээ “баз” гэх ба бэргэнүүд “авьсан”, “ажин” гэнэ. Хүний эш удмын нэг чухал зүйл нь овог аймаг, ясны нэр юм. Монголчууд эртнээс нааш улс, аймаг, яс овгоо дуудалцан танилцаж, түүх шастирт тэмдэглэсээр ирсэн. Монгол улсын хүн ам 20-иод ястан болохын дээр 2000 гаруй овог ясны нэр тэмдэглэгдсэн байдаг. Жишээлбэл: “халх” гэхэд дотроо 12 том яс, 400 овог болдог. Буриад гэхэд л хорь 11, ага 8, булгад 7, эхирид 8 овог байна. Монгол олон ястан нь овгийн нэрийг харилцан өөрөөр нэрлэх нь бий. Үүнд нийт овгоор яс овог гэж байхад баруун монголд “элхэн”, баргад “хал” гэлцдэг. Энэхүү овог нь дотроо овог, тээхэн, миен болдог. “”

Хүний эш удмын олон нэр томьёо монгол хэлэнд байхаас гадна ураг төрлөө авгайлж дууддаг авгайлах үг бас байдаг. Жишээлбэл:

• ааваа (аав, ажаа, баавай)
• ахыгаа (амбаа, анидаа, бандихай)
• ээжээ (ээж, мөөм, аажий, ижий)
• эгчээ (адиа, аниа, ажаа)
• өвөг аавыгаа (өвөө, буурал аав, абудай)
• эмэг эхийгээ (эмээ, эмээ ээж, эмгээ, буурал ээж) гэдэг

Мөн нэрийг нь цээрлэн “Лу авгай” гэх буюу нэрээр нь хэлэх бол нэрэн дээр нь “гуай” нэмж “Дорж гуай” гэнэ. Нэрийг мэдэхгүй бол “хүн гуай, ах гуай. эгч гуай, ах минь, эгч минь” гэж авгайлна. Дүү хүнд бол “дүү минь”, “миний хүү” гэж хэлдэг. Харин “дүү хүү”, “ах хүү”, “өвгөн гуай” гэдэг нь тийм ч хүндтэй бус үг юм. Хүнийг мэргэжил алдраар нь хүндлэн дууддаг ёс бий. Жишээлбэл Да багш, Лу профессор, Доо дарга, Дугар сайд, Цэрэн инженер, Долгор эмч, гавьяат Лувсан, зохиолч Бат, дуучин Дулмаа гэх мэт.

Хүний эшийн үндсэн нэр томьёоны товч толь

Аав – даруй эцэг хэмээх үг. Үр хүүхэд нь эцгээ энхрийлэн дуудах нэр юм. Эцэг гэдэг нь албаны зүйл мэтэд ихэвчлэн хэрэглэдэг нэр.

Өвөг аав – (өвөг эцэг, өвөө) авгайлах үг (буурал аав) аавын аав.

Нагац аав – Нагац эцэг хэмээх үг. Эхийн эцгийг энхрийлэн хүндэтгэж ярианд нагац аав гэж хэрэглэдэг.

Өндөр өвөг – өвөг аавын эцэг.

Элэнц эцэг – өндөр өвгийн эцэг.

Хуланц эцэг – элэнц эцгийн эцэг.

Элэн – хуланц эцгийн эцэг.

Хулан – элэнгийн эцэг.

Ээж ижий – даруй эх хэмээх үг. Үр хүүхэд нь эхээ энхрийлэн дуудах нэр. Эх гэдэг нь албаны зүйл мэтэд ихэвчлэн хэрэглэдэг. Ярианы хэлэнд дотночлон хэлэхдээ ижий гэнэ.

Эмэг ээж – ээжийн ээж (эмэг эх, эмээ) авгайлах үг (буурал эмээ).

Өндөр эмээ – эмэг ээжийн эх.

Элэнц эх – өндөр эмээгийн эх.

Хуланц эх – элэнц эхийн эх.

Төрөл – нэг овгийг төрөл гэнэ.

Хүй – даруй төрөл хэмээх үг. Төрөл хүй гэж холбон хэлэлцдэг.

Удам – нэг овгийн хүмүүсийг удам гэдэг.

Угсаа – нэг салаагаас төрсөн хүүхэд ачинцрыг нэг угсаа гэнэ.

Аглаг – төрлийн үе сунжирч холдсоныг аглаг гэдэг.

Аглаг салбар – үе сунжирсан төрлийн салаа салбар, төрлийн үе сунжирч холдсон салаа.

Аглаг төрөл – үе сунжирсан төрөл, үе холдсон төрөл.

Ууган (ахмад, том) хүү, охин – анхны хүү, охин, хамгийн том хүү, охин.

Отгон (бага) хүү, охин – хамгийн бага хүү, охин.

Ач – хүүгээс төрсөн хүү, охин.

Ач дүү – ах, эрэгтэй дүүгийн хүүхэд.

Зээ – охиноос төрсөн хүү, охин.

Зээ дүү – эгч буюу охин дүүгийн хүүхэд.

Зээнцэр – зээгийн хүүхэд.

Ачинцэр – ач дүүгийн хүүхэд.

Жичинцэр – ачинцрын хүүхэд.

Жич – ач хүүгийн хүүхэд.

Гуч – жичийн хүүхэд.

Дөч – гучийн хүүхэд.

Тач – дөчийн хүүхэд.

Жилийх – тачийн хүүхэд.

Талийх – жилийхийн хүүхэд.

Нагац (ах, эгч, дүү) – ээжийн ах, эгч, дүү.

Авга (ах, эгч, дүү) – аавын ах,эгч дүү.

Хадам аав, ээж – нөхөр (эхнэрийн)-ийн аав, ээж.

Хадам ах,эгч, дүү – нөхөр (эхнэрийн)-ийн ах,эгч, дүү.

Хүргэн – охин буюу дүүгийн нөхрийг хүргэн гэдэг.

Хүр ах – эгчийн нөхөр.

Хүр дүү – дүүгийн нөхөр.

Бэр (бэргэн) – хүү, дүүгийн эхнэрийг бэр гэдэг.

Бэргэн (бэр эгч) – ахын эхнэрийг бэргэн гэдэг.

Баз – эгч, дүү хоёрын нөхөр бие биеэ баз хэмээн дууддаг.

Авьсан – нэг айлын ахмад бэрийг дүүмэд нь авьсан гэдэг.

Ажин – дүүмэд бэр нь ахмад бэрийг ажин гэдэг.

Бөл – эгч, охин дүү хоёрын хүүхдүүд хоорондоо бөл болно.

Бөлөнцэр – хоёр бөлөөс төрсөн хүүхдүүд бөлөнцөр болдог.

Үеэл (үеэлэд) – ах, дүүгийн хүүхэд хоорондоо үеэл болдог.

Хаяал (хаяалад) – үеэлийн хүүхэд.

Үенцэр – хаяалын хүүхдийг үенцэр гэдэг.

Худ ураг (худ худгай) – хоёр талын хадмууд бие биеэ ингэж дууддаг.