Гурван баавгай

Л.Толстой 

Нэг охин гэрээсээ гарч яваад ойд оржээ. Тэгээд ойд төөрч гэртээ буцах замдаа эрээд олсонгүй явсаар ойд байгаа нэг жижиг гэрт хүрч иржээ. Үүд нь онгорхой байв.

Үүдээр нь харахад гэрт хэн ч байсангүй учир, тэр охин оржээ. Энэ жижигхэн байшинд гурван баавгай суудаг байжээ. Нэг баавгай нь эцэг нь ба түүнийг Михаил Иванович гэж дууддаг билээ. Энэ нь биеэр арай том биетэй, саглагар үстэй баавгай байжээ. Нөгөө дэх нь эх баавгай байжээ. Энэ нь биеэр арай бага ба түүнийг Настасья Петровна гэнэ. Гурав дахь жижигхэн хүү баавгай нь Мишутка гэдэг нэртэй билээ. Баавгайнууд гэртээ байгаагүй бөгөөд тэд ойгоор зугаацах гэж явсан байлаа.

Тэр байшин нь хоёр өрөөтэй, нэг нь хоол идэх, нөгөө нь унтлагын өрөө байв.

Охин хоол иддэг өрөөнд нь ортол, ширээн дээр шөлтэй гурван аяга байхыг үзжээ. Нэг аяга нь их том байсан бөгөөд тэр нь Михайл Ивановичийнх, хоёр дахь арай бага нь Настаья Петровнагийнх, гурав дахь жижиг хөх аяга нь Мишуткийнх юмсанжээ. Аяга бүрийн хажууд том, дунд, жижиг халбага байв. Охин том халбагыг аваад том аяган доторхоос идэж үзээд, дараагаар нь дунд халбагаар дунд аяганаас, сүүлд нь жижиг халбагыг авч жижиг хөх аягатайгаас идээд үзэхэд нь Мишуткийн шөл хамгийн амттай шиг санагдав. Ширээний дэргэд гурван сандал байхыг үзээд сууж үзэхсэн гэж бодов. Нэг том нь Михайл Ивановичийнх, арай багавтар нь Настаья Петровнагийнх, хөх дэртэй хамгийн жижиг сандал нь Мишуткийнх юмсанжээ. Охин, том сандал дээр гарах гээд унав. Дунд сандал дээр суусан нь их эвгүй байв. Эцэст нь жижиг сандал дээр суухад их тохиромжтой байсан учир инээд алджээ. Охин жижиг хөх аягыг өвдөг дээрээ авч суугаад идэж гарав. Шөлийг бүгдийг идээд, сандал дээрээ ганхаж суутал нь сандал нь эвдрээд, өөрөө шалан дээр ойчлоо. Тэндээс босоод сандлаа өргөж тавиад, унтлагын өрөөнд оржээ. Тунд гурван ор байсан нь: Нэг том Михайл Ивановичийнх, нөгөө нь Настаья Петровнагийнх, гурав дахь жижиг нь Мишуткийнх юмсанжээ. Охин, том орон дээр хэвттэл хэтэрхий том, нөгөө нь хэтэрхий өндөр байв. Харин жижиг орон дээр хэвтэж үзвэл түүнд яаг таарсан учир хэвтээд унтчихжээ. Баавгайнууд ихэд өлсөөд гэртээ ирээд юм идэх гэв. Том баавгай өөрийнхөө аягыг авч үзээд аймшигтай чангаар бархирсан нь:

-Хэн, миний аягатай шөлнөөс идэв. Мишутка өөрийнхөө аяга хоосон болсныг үзээд нарийхан дуугар гангинасан нь:

-Миний аягатайг хэн идээд хоослов. Михайл Иванович өөрийн сандлыг үзээд чангаар хашхирсан нь:

-Хэн миний сандал дээр суугаад, байрнаас нь хөдөлгөв. Насатья Петровна өөрийн сандлыг үзээд чанга биш дуугаар хэлсэн нь:

-Миний сандал дээр хэн суугаад байрнаас нь хөдөлгөв!

Мишутка өөрийн эвдэрхий байгаа сандлыг үзээд нарийн дуугаар гангинасан нь:

-Хэн миний сандар дээр суугаад, эвдэж орхив! Тэгээд баавгайнууд унтах өрөөндөө орцгоов.

-Хэн, миний орон дээр хэвтээд онгилж орхив гэж Настасья Петровна чанга биш дуугаар хашхирав. Мишутка сандал тавьж өөрийнхөө орыг үзүүтээ нарийн дуугаар хоолойгоор гангинасан нь:

-Хэн, миний орон дээр хэвтээ вэ! Тэгээд охиныг хэвтэж байхыг гэнэт хараад, хутгаар хатгуулсан юм шиг чарласан нь:

-Энд байна! Бариач, бариач! Энд байна! Энд байна ! Аа-яа-яа ! бариад аваач! Тэр, охиныг хазах гэв. Охин нүдээ нээж баавгайнуудыг үзээд цонх уруу ухас хийв. Цонх нь онгорхой байсан тул үсэрч гараад зугтаачихлаа. Тэгээд баавгайнууд түүнийг хөөгөөд гүйцээгүй ажээ.

ХӨГШИН ХОНЬ, ЯМАА, ЧОНО ГУРВЫН ҮЛГЭР

Монгол ардын үлгэр (Багачууддаа уншиж өгөөрэй 2 номоос) 

4-6 настай хүүхдүүдэд уншиж өгөх үлгэр,

Зургийг 61-р цэцэрлэг, 6нас, эм, О.Эрдэнэбаяр,

Хөгшин хонь ямаа хоёр байжээ. Хөгшин ямаа нь хоёул гэр барья гэж хонинд хэлэв.

Хонь: - Талий талий өмхий ямаа!

Би сүүлтэй, ноостой билээ. Над гэр хэрэггүй гээд тусалсангүй.

Хөгшин ямаа өөрөө гэр барив.

Өвөл болж, цас оров.

Хонь даарсандаа:

-Намайг энэ шөнө гэртээ хонуулаач! Гэж гуйв. Ямаа хариуд нь:

-Талий талий ! Чи сүүлтэй, ноостой амьтан, гэрээр юү хийдэг юм бэ? Гадаа хэвт гэв. Хонь гадаа хэвтээд хөлдөж үхэв. Өглөө хөгшин ямаа гэрээс гарч, үхсэн хонийг үзээд хөлөөс нь чирч хол хаяжээ.

Тэр ямаа ишиглэж, хоёр ишигтэй болов. Нэгд нь Шангуул, нөгөөд нь Мангуул гэж нэр өгөв. Хөгшин ямаа өдөр бүр талд гарч эврээ усаар, амаа өвсөөр, дэлэнгээ сүүгээр дүүргэж үдэш гэртээ ирээд,

-Шангуул, Мангуул! Үүдээ нээ. Эвэр дүүрэн ус, ам дүүрэн сүүтэй ирэв гэж хоёр ишгэндээ өгөөд, өглөө дахин талд бэлчдэг байв.

Нэг чоно үүнийг мэдээд хөгшин ямааны гэрийн өмнө ирж:

-Шангуул, Мангуул! Үүдээ нээ. Эвэр дүүрэн ус, ам дүүрэн өвс, дэлэн дүүрэн сүүтэй ирэв гэхэд:

-чи манай ээж биш байх хөлөө үзүүл гэв. Чоно хөлөө үзүүлэв. Ишиг:

-Ээж хөлдөө туурайтай. Чи манай ээж биш байна гэв. Чоно туурай олж хөлдөө өмсөөд ирж:

-Шангуул, мангуул! Үүдээ нээ. Эвэр дүүрэн ус, ам дүүрэн өвс, дэлэн дүүрэн сүүтэй ирэв гэв.

Ишиг:

-Хөлөө үзүүл гэв. Чоно хөлөө үзүүлэв. Ишиг үүдээ нээж өгөв. Чоно гэрт орж Шангуул Мангуул хоёрыг ховдоглон залгив.

Хөгшин ямаа ирээд:

-Шангуул, Мангуул! Үүдээ нээ. Эвэр дүүрэн ус, ам дүүрэн өвс, дэлэн дүүрэн сүүтэй ирэв гээд гэртээ ортол Шангуул Мангуул хоёрыг нэг амьтан идсэн байв.

Тэгээд хөгшин ямаа ирвэсний гэр дээр гарч хөлөө дэвсэв.

Ирвэс:

-Миний гэр дээр хэн хөлөө дэвссэн бэ? Гэв. Ямаа:

-Хурдан хөлт ямаа би байна. Миний Шангуул, Мангуул хоёрыг хэн идсэн бэ? Буутай сумтай бол үтэр түргэн гарч надтай үзэлц гэв. Ирвэс:

-Чиний Шангуул Мангуул хоёрыг идээгүй. Над буу ч байхгүй, сум ч байхгүй, үзэлцэх ч үгүй гэв. Ямаа чонын гэр дээр гарч хөлөө дэвсэв. Чоно:

-Миний гэр дээр хэн хөлөө дэвссэн бэ? Ямаа:

-Хурдан хөлт ямаа би байна. Миний Шангуул, Мангуул хоёрыг хэн идсэн бэ? Буутай сумтай бол гарч ир! Надтай үзэлц гэв. Чоно:

-Чиний, Шангуул Мангуул хоёрыг би идсэн. Над буу ч бий, сум ч бий, Гарч үзэлцье гэв Ямаа:

-Болзооны газар хаана вэ? гэв. чоно:

-Уулын дор, усны дэргэд болзъё гэв. Чоно хонины тулмыг дүүртэл үлээж, туламны амсарт хэдэн чавга хийгээд, тулмаа дарханд аваачаад хэлсэн нь:

-Миний шүдийг ирлэж өгнө үү. Би чамд уутаар дүүрэн чавга авчраа гээд шүдээ ирлүүлээд явчхав.

Дархан, хүүдээ:

-Чавганаас идье. Тэр тулмыг онгойлго гэв. Онгойлготол хий гарав.

Дархан, хүүдээ:

-Хөвгүүн хөвгүүн ! Чонын хойноос очоод, миний аав чиний нэг шүдийг мартаад дутуу ирлэв. Очиж ирлүүл гэж дууд гэв.

Чоно буцаж ирэв. Дархан чонын шүдийг суга татаад давстай хөвөн хийв.

Чоно хэлэв.

-Шүд минь юунд өвдөж байна? Гэхэд дархан

-Чиний шүд хурц болсондоо өвдөв, зүгээр гэжээ. Чоно буцлаа:

Хөгшин ямаа хувин дүүрэн чихэртэй тараг бүрж, дарханд авчраад:

-Миний хоёр эврийг жад болтол ирлэж өгөөч дээ! гэв

Дархан жад болтол ирлэж өгөв.

Өглөө нөгөө болзооны газар очив. Чоно эхлэн сувгийн энэтээ гээс үсэрч ямааг зуутал шүдгүйгээ мэдэв. Хөгшин ямаа өөрийнхөө ээлжид сувгийн тэртээгээс үсрэн чоныг мөргөж гэдсийг хагалан Шангуул, Мангуул хоёроо гаргаад гэртээ буцаж амар сайхан жаргав гэнэ.

ТЭМЭЭ, БУГА ХОЁР

Монгол ардын үлгэр (Багачууддаа уншиж өгөөрэй 2 номоос) 

4-6 настай хүүхдүүдэд уншиж өгөх үлгэр,

 УБ, 61-р цэцэрлэгийн 6 настай Г.Номинэрдэнэ зурав

Эрт урьд цагт тэмээ одоогийн бугынх шиг арван хоёр салаатай эвэртэй байсан ажээ. Бас өтгөн болоод урт сайхан сүүлтэй байж гэнэ. Харин тэр цагт буга эвэргүй, мухар мулзан, адуу сүүлгүй шахам годон шодон юмсанжээ. Иймд тэмээ, сүрлэг сайхан эвэртэй дээ их л биеэ тоон эврээрээ ямагт гайхуулан хөөрөлдөг байжээ.

Тэмээ нэг өдөр ус уухаар нуурын хөвөөнд ирээд уухаасаа илүү усанд туссан дүрсээ олж үзээд сүр жавхлантайгаа их л бахдан хараад зогсож байжээ.
Тэгтэл энэ үеэр ойгоос буга гарч ирээд толгой бөхийлгөн мэхэсхийж гунигтайгаар хэлжээ:
Өнөө үдэш би ойн амьтдын чуулганд айлчлан очих учиртай билээ. Ийм муухай мөлчгөр мухар духтай яаж очих билээ? Ядаж нэг цагийн төдий ч бол чинийх шиг ийм сайхан эвэртэй явж үзэхсэн, тэмээ чи өршөөж, өнөөдөр над эврээ түр өгөөч! Маргааш чамайг ус уухаар энд ирэхэд чинь би эврийг чинь авчирч өгөмз гэж гуйжээ.

Тэмээ бугыг үзвэл үнэхээр өрөвдмөөр сүр үзэмжгүй харагдсан тул эврээ мулталж өгөөд “Ус уухаар ирэхэд минь заавал авчирч өгөөрэй” гэж захив. Сүрлэг сайхан чимэглэл болсон эврийг шүүрч аваад буга ойдоо орчив. Замд нь морь бас нэг гоё сайхан юм олж авах санаатай тэмээнд очоод сүүлийг гуйжээ. Сайхан сэтгэлт тэмээ аанай л морины үгэнд ороод сүүлээ бас сольчихжээ.

Түүнээс хойш өдөр хоног өнгөрсөөр он удсан боловч хөөрхий тэмээ эвэр сүүл хоёрынхоо аль алиныг олж авч чадаагүй ажээ. Авлагатай амьтадтайгаа уулзаад эвэр сүүл хоёрыг нь эргүүлж өгнө гэж амласныг сануулахад цаадуул нь дооглон инээгээд буга бас нэмж хэлсэн нь:
Тэхийн эврийг тэнгэрт тулахаар тэмээний (шинэ) сүүлийн газарт хүрэхээр өгөмз гэжээ.
Тэр цагаас хойш одоо болтол тэмээ ус уух бүрдээ усан дотор эвэргүй мухар мулзан болсон дүрсээ олж хараад дур нь гутаж толгойгоо сэгсэрдэг болсон гэх ба ус хэд балгаад энэ тэр уулын орой харж эврийг нь авчирч өгнө гэж амласан бугын болздог санаад “Буга эврийг минь авчирч яваа болов уу?” гэж горьдож хардаг учраас тэр гэнэ. Бас бугын эвэр жилд нэг удаа булгарч унадаг нь тэр эвэр угаас бугад заяасан биш, тэмээнээс залилж авсны улмаас тэгдэг гэнэ.

УЛААН МАЛГАЙТ үлгэр

Багачууддаа уншиж өгөөрэй,   3-4 нас

Ш.Перро 

Эрт урьдын цагт нэгэн тосгонд дэлхий дээр байхгүй хөөрхөн бяцхан охин суудаг байжээ. Эх нь түүндээ ухаангүй хайртай байхад эмэг эх нь бүр илүү хайртай байжээ.
Ая охиныхоо төрсөн өдрийн нь ойд зориулж, эмэг эх нь улаан малгай бэлэглэж өгчээ.
Түүнээс хойш охин, хаашаа юунд ч явсан өнөө гоё улаан малгайгаа өмсөж явдаг болсонд, айлынх нь хүмүүс:
Улаан малгайт маань л ирж байна гэж ярилцдаг байв. Эх нь нэг өдөр амттай хуушуур хийгээд охиндоо:
-Улаан малгайт аа! Чи эмэг ээждээ энэ хуушуур, савтай тос хоёрыг аваачиж өгөөд бие нь ямар шүү байгааг мэдээд ир! гэж хэлэв.
Улаан малгайт юмаа аваад эмэг эх дээрээ очихоор өөр тосгон уруу явжээ. Охиныг ой модоор явж байтал нь замд нь нэг саарал чоно тохиолджээ.
Чоно, Улаан малгайтныг идэх гэж хүссэн боловч модчин гийн мод цавчих сүхний дуу ойрхон дуугараад байхаар зориг нь хүрсэнгүй. Улаан Малгайтад ойртов.
Улаан малгайт чонотой дайралдах нь аюултай гэдгийг огтхон ч мэдэхгүй учир чонотой мэндлээд:
-Эмэг эхдээ энэ хуушуур, тос аваачиж өгөх гэж явна гэв.
-Чиний эмэг эх чинь хол байдаг уу? гэж чоно асуув.
-Нэлээд зайтай, тэр харагдаж байгаа тосгонд, тээрмийн цаана, тосгоны захын нэгдүгээр байшин гэж Улаан Малгайт хариулав.
-Тэгвэл би ч гэсэн эмэг эхийг чинь үзэхийг хүсэж байна. Би энэ замаар явъя, чи тэр замаар яв, хэн нь түрүүлж хүрэхээ үзье гэж чоно хэлэв. Чоно өөрийнхөө дөт гэсэн замаараа гүйв. Харин Улаан малгайт охин хамгийн тойруу замаар зам зуур зогсож цэцгийн баглаа хийхээр цэцэг зулгаасаар яаралгүй явав. Охиныг тээрэм ч хүрч амжаагүй явахад чоно хэдийн эмэг эхийн нь байшинд хүрч үүдийг нь тог тог хийтэл тогшив.
-Хэн бэ? гэж Улаан малгайтын эмэг эх асуухад
-Би байна таны охин Улаан малгайт, танд хуушуур, тос авч айлчилж ирлээ гэж чоно нарийн дуугаар хариулав.
Энэ үед тэр хөгшин өвчтэй, орондоо хэвтэж байжээ. Тэгээд үнэхээр Улаан малгайт ирлээ гэж бодоод:
-Охин минь наад олсноосоо тат тэгэхээр л үүд чинь онгойно гэж хашхирав. Чоно олсноос дугтармагц хаалга нь онгойв. Гурван өдөр юу ч идээгүй өлсгөлөн чоно хөгшин тийш үсэрч, хүүе гэхийн зав өгөлгүйгээр түүнийг залгичхав.
Тэгээд үүдийг нь хааж, хөөрхий хөгшний орон дотор хэвтээд, Улаан малгайтыг хүлээж байв. Охин удсан ч үгүй хүрч ирээд үүдийг нь тог тог тогшив.
-Хэн бэ? гэж чонын асуухад, чонын дуу бүдүүн яхир сонсогдов. Улаан малгайт их л айснаа, эмэг ээж минь магад салхинд цохиулж, хоолой нь сөөсөн байхдаа гэж бодоод:
-Би байна, охин чинь танд хуушуур, тос авчирлаа гэж хэлэв. Чоно ханиалгаж байгаад нарийн дуугаар:
-Охин минь наад олсноосоо тат, тэгэхэд л үүд чинь онгойно гэв.
Улаан малгайт олсноос нь татмагц онгойв. Охиныг байшинд ороход чоно хөнжил доогуур нуугдаж:
-Охин минь хуушуураа ширээн дээр, тосоо тавиур дээр тавьчхаарай, тэгээд өөрөө миний хажуугаар хэвт, хөөрхий чи минь их л ядраа биз гэв. Улаан малгайт, чонын хажуугаар орж хэвтээд
-Хөгшин ээжээ, яагаад гар чинь ийм том байгаа юм бэ? гэж асуухад:
-Чамайг чанга тэврэх гэж ийм болсон юм охин минь гэв.
-Хөгшин ээжээ, ямар учраас чих чинь ийм том байгаа юм бэ? гэхэд
-Юм сайн сонсох гэж тийм том байгаа юм охин минь гэв.
-Хөгшин ээжээ, нүд чинь яагаад ийм том байгаа юм бэ? гэхэд
-Юм сайн харах гэж тийм байгаа юм охин минь гэв.
-Хөгшин ээжээ, яагаад шүд чинь ийм том байгаа юм бэ? гэхэд
-Аа энэ бол чамайг түргэн идэхийн тулд ийм том болсон юм охин минь гээд Улаан малгайтыг хай! Гэхийн завгүй муу гайхал чоно гутал малгайтай нь залгичхав.
Харин аз болж, энэ үед байшингийн хажуугаар сүхээ мөрөн дээрээ тавьсан түлээчид явж байгаад, байшинд их чимээ гарахыг сонсоод орж нөгөө чоныг алж гэдсийг нь хага яртал Улаан малгайт, дараа нь эмэг эх нь гарч ирэв. Тэгээд хөөрхий хөгшин эх, ач охинтойгоо ямар ч аюул гэмтэлгүй эсэн мэнд уулзав.

Сунадаг...

Б.Ганчимэгийн  Сунадаг автобус, Хөлөндөө өндөгтэй унага, Оймс иддэг хулгана, Баллуур зэрэг хүүхдийн хөөрхөн шүлэгүүд дээрх сайтаар гарсан байна. Номыг авч хүүхдүүдээ уншуулаарай.

MongolNews.mn - Хүүхдийн зохиолч ЭЭЖ ОХИН ХОЁР: "
Б.ГАНЧИМЭГ
Хөл тавих зайгүй
Дүүрэн зорчигч суулгасан
Хөх цэнхэр автобус
Хүнгэнэн дуугарч давхина
Нэгдүгээр ангийн сурагчид
Эхний эгнээнд суужээ
Хоёр гуравдугаар ангийнхан
Хойно хойноосоо дараалжээ."
Дунд ангийн сурагчид
Дундуур хавьцаа тухалжээ
Арын хэдэн суудал
Ахлах ангийнханд оногджээ.'via Blog this'

АЛАГДАЙ АВАРГА - 5

Д.Цэвэгмид

1 хэсэг

2 хэсэг

3 хэсэг

4 хэсэг

(Багачууддаа уншиж өгөөрэй 5-6 настай, 5-р хэсэг)

Үргэлжлэл

Гайхал аварга Алагдай Гавьтай гүйж чадсангүй Хэдхэн харайсны эцэст Хийгүй бөмбөг шиг шолхойж           Ахин дахин чармайвч           Аахилан бахардан цуцаж           Араатны хоншоорын өмнөхөн           Амь тэмцэн ойчив. Амжиж энэхэн хооронд Ах эгч хоёр нь Аюул түгшүүрийн мэдээг Анчинд хүргэж чадсанаар           Шүдээ хавиран дайрч           Шүлсээ гоожуулан довтолсон           Ховдог чонын толгойд           Холч буугийн сум тусаж, Тарган цүзгэр Алагдай Танагтай үлдсэн боловч Сандарч айсны эрхээр Салганан бие нь чичирч           Хөл нь эзэнгүй гуйвганан           Хөлс нь тогтолгүй асгаран           Уруу буруугаа унаж           Ухаантай ухаангүй байв. Ах эгч хоёртоо Алагдай түшүүлэн явахыг Агаарын жигүүртнүүд үзээд “Аваргыг хараач та минь,

Баахан мэдлэгтээ ташуурч Бардам сэтгэл баривал Сээтэн чонын зууш болж Сэвстэй гүзээ л үлдэнэ шүү” гэж инээлдэв.            Айдар баахан Алагдай            Амь наана, там цаана            Алхаж ядан гуйвсаар            Арай чарай ирэхэд нь Сүргийн өвгөн сэрх Сүрхий түвшин дүрээр Сэлмэн эврээ сэжин байж Сэрвэн сахлаа ирмэн байж:            “Ямаан омог эрдэм биш            Ярвагар зан чимэг биш            Бэрхийг сурвал гайхамшиг            Эрхийг сурвал гутамшиг Эцэг өвгөдийн захиасыг дага, Эрдэмтэн мэргэдийн үгсийг сана, Эеийн жолоог хүндэтгэ Эвийн холбоог бататга.            Мэдлээ гэж бүү сагсуур            Мэдлэгийн хүрээ хязгааргүй,            Сурлаа гэж бүү онгир            Сурлагын далай захгүй” гэж Ижил сүрэгтээ хандан Илтгэж хэлсэн үг нь Ишгэн ухнад ч хэрэгтэй, Идэр тамирчинд ч сургаалтай.

АЛАГДАЙ АВАРГА - 4

Д.Цэвэгмид

(Багачууддаа уншиж өгөөрэй 5-6 настай, 4-р хэсэг)

Үргэлжлэл

Идэж ууж, сунаж хэвтсээр Эрт унтаж, орой боссоор Өрөөлийн мууг шоолж Өөрийн сайныг гайхсаар           Гэнэхэн хонгор аварга маань           Гэдсээрээ цүлхийн таргалж           Гэдийж хэд алхахаас цааш           Гэрээс холдож чадахыг байлаа. Гэлээ ч гэсэн санаа нь үүлэнд Гэдгэр ч гэсэн хүсэл нь ууланд Ижлийн манлайд тэмүүлнэ Ишгэдийн тэргүүнд санаархана.           Алагдай гэвэл уурлан давшилна,           Аварга гэвэл инээн онгирно           Харсан бүхэнд “Би чадна”           Хавьтсан бүрд “Би мэднэ” гэнэ. Аясын салхи сэржигнэсэн Аялуун намрын нэг өглөө Ааглуу омголон Алагдай Анд нөхдөдөө хандаж:           “Хулан чихтэйн унагатай           Хурд чадлаа үзэлцэнэ,           Хумбан туурайтын үрстэй           Хувь заяагаа сорилцоно. Ганцхан өдөрт багтааж Галавын говийг туулна, Оргилох шаргал тоосоор Орчлон дэлхийг бүрхэнэ” гэхэд нь           Ээж аав хоёр нь           Ээлж дараалан үглэж           “Эрх бяцхан ишиг минь           Эргэцүүлж сайтар тунгаа, Харийн харгүй бартаатай, Хартан дайсан аюултай, Өглөө үдшийн бүрийгээр Өлөн чоно гэтдэг шүү” гэхэд нь           “Би бол ишиг биш           Бие гүйцсэн ухна           Эгэл нэг ямаа биш           Эрх төгс аварга,

Хэнээр ч хэлүүлэхгүй Явах замаа тухайлна, Хэнд ч заалгахгүй Яах ийхээ мэднэ” гээд           Ширүүн гэдэг нь тэнцэлгүй           Шийдэмгий гэдэг нь тогтоолгүй           Аашийн жолоогоо таталгүй           Авирлан муухай загнахад нь Аав ээж хоёр нь Аргадан ятгаж цөхрөөд Ах эгчий нь дагуулан Алсын замд мордуулав.           Хулангийн газар зорьж           Хурднаа нэг үзэлцэнэ гээд           Онгироо аварга оройлон           Орогдой, Эрээдэй дагалдаад Задгай талд гартал нь Зайгуул чоно угтаж Амттай бэлэн хоолонд Амаа зэхэн дайрав.           Хэрцгий нүд нь жартайсан           Хэдрэг шүд нь ярзайсан           Зүүдэнд оршгүй муухай           Зүхлийн дайсныг үзэхдээ Мээмний гурван ишиг Мэгдэж тэвдсэн нь хэмжээгүй, Ухаан жолоогоо алдаж Ум хумгүй зугтаав.           Овойж биеэ тоосоор           Олох эрдмээс хоцорсон           Сунаж тэрийж хэвтсээр           Сургууль дасгалаа мартсан,                                             Олиг муутыг бодвол Орогдой Эрээдэй хоёр Харайх гүйхдээ хурдан Харах бараагүй талийв.

АЛАГДАЙ АВАРГА - 3

Д.Цэвэгмид

(Багачууддаа уншиж өгөөрэй 5-6 настай, 3-р хэсэг)

Үргэлжлэл

Айлын ямааг төлөөлж Алагдай уралдаанд оролцоод Алсын тавианд түрүүлж Аварга цол шагнуулаад,      Эргэж сүрэгтээ ирэхэд нь      Ээж нь сэтгэл хангалуунаар      “Эвий хөөрхөн ишиг минь”      Энхрий хайрт үр минь Янгирын наадамд манлайлж Ямаа нэрээ мандууллаа, Ялалтын өндрийг эзэмшиж Яруу алдраа дуурсгалаа,      Уртын аян харгуйд      Ундаасаа биз, сүүгээ уу,      Өнжин саатан явж      Өлсөө биз, мээмээ хөх” гэхэд нь        Алагдай аварга ширвэлзэж Амаа мурийтал ярвалзаж Дэргэдэхээ дэгс харж Хажуудахаа халит хялайж      “Талын уудмаар давхиж      Таанын үзүүр шилэх,      Тагийн аглагийг зорьж      Тансаг идээг таних, Ээжийн мээмээс холдож Эрдэм чадлаа сорих Эрийн цээнд хүрсэн Эрхэм аварга боллоо” гээд      Эрхийн чинээхэн эврээ өрж      Эрэвгэр хэдхэн сахлаа илж      Үүдэн хойморт ханхалзан      Үүлтэй тэнгэр өөд өлийхөд нь Боролжны ёроолоор бөмбөрдөг Борхон туулайн бүжингүүд Цохио дамжин харайдаг Цоохор жирхийн зулзагууд

Ямар сүртэй “сэрх” вэ, Яасан жавхаатай “эр” вэ? гэж Шаг шууг бололцон Шагшран магтаж гайхалцав.      Аварга цолын халуунд      Алагдайн нойр нь ихдэж      Гэдсээ цүндийтэл идээд      Гэдийн хэвтэх нь олшров. Эрээдэй, Орогдой хоёр Эртний нарнаар босож Хатирах тэших сургууль Харайх гүйх дасгал хийнэ.      Ээж нь Алагдайг сэрээж      “Энхрий хүү минь бос,      Халих дүүлэхийн дасгалд      Хамаг ишигнүүд гарлаа” гэхэд нь Ноохойдоо хоргодсон Алагдай Нойрондоо дарагдсан аварга маань “Би түүнийг чадахаа л чадна Битгий намайг сэрээ” гээд      Үүрэглэж нүдээ нухан      Үд болтол унтаад,      Өдөр дундын үесээр      Өндийж нэг харахдаа, Уралдаж байгаа унага Одоорч байгаа тугал Дэвхэрч байгаа ишиг “Борви нь тушилдсан болхиодой,      Хөл нь хөшилдсөн хөглөөхэй,      Нэр гутаам нэвсгэрүүд,      Цол гутаам цордгорууд” гэж шоолно. Үргэлжлэнэ ->> ...

АЛАГДАЙ АВАРГА - 2

Д.Цэвэгмид  

(Багачууддаа уншиж өгөөрэй 5-6 настай,   2-р хэсэг)

Үргэлжлжл

Алагдайн гарамгай тамирчинг Амьтан бүхэн магтаж “Ямар мундаг ишиг вэ? Яасан догь ямаа вэ?” гэлцэнэ.     Магтаал сайшаал сонсоод     Мань Алагдай бүр ч гаарч     Хайр чулууг харжигнатал     Хад асгыг доргитол Тэв тэв гишгэлнэ Тэнд энд цовхорно. Годон сүүлээ өргөж Гоё ганган зогсоно.     Намрын нэгэн өдөр     Нармай янгир гөрөөсний     Сүргийн наадам болох     Сүржин зарлал тархав.

Өчүүхэн гурван ишиг           Үүр цүүрээр босож           Үс зүсээ янзлан           Үзэмж өнгөө засаад,               Сайрыг өгсөн цахилсаар               Хайрыг бутарган хатирсаар               Янгирын наадмын газар               Яаран сандран хүрэхэд,           Уртын харайлтаас эхлэн           Уралдах харвалдах дараалан           Янгирын барилдаан хүртэл           Янз бүрийн тэмцээн болов.                      Үргэлжлэнэ    -> ...

АЛАГДАЙ АВАРГА

Д.Цэвэгмид  

(Багачууддаа уншиж өгөөрэй 5-6 настай,   1-р хэсэг)

Он жилийн цэлмэгт Онгон тэнгэрийн сайханд Оргил цагаан титэм нь Од болон гялалзсан          Өндөр шөнийн бүрхэгт          Өглөө үдшийн буданд          Уул үүл уулзан золгож          Учир нэгнийг шивнэлдсэн, Алтай хааны архан бие Асгат Хайрханаар нутагладаг Эгэл малчны ямаан сүрэгт Ихэр гурван ишиг төржээ.          Эрхэлж гарсан эгчмэдийг          Эрээн цоохор толбоор нь          Дагаж гарсан дараа дахийг          Даруу орог зүсээр нь Хожуу гарсан отгоныг Хондлой алаг тэмдгээр нь Эрээдэй, Орогдой, Алагдай гэж Эзэн нь эрхлүүлэн нэрлэв.          Ажиж сайтар харвал          Алагдай тун ч соньхон,          Цавиараа цагаан алаг,          Хүзүүгээрээ хөх алаг, Магнайдаа саран толботой Хошуундаа ногтон зурвастай Овоо эелдэг зантай Цовоо хөөрхөн ааштай ажээ.

Өнөө гурван ишиг               Өдөр ирэх бүр               Том болон өссөөр               Торниж тэнхээ орсоор      Өөдөө сөөргөө цойлдог      Өндөрт авирч чаддаг      Урагш хойшоо тонгочин      Уралдаж мөргөлддөг болов.               Ялангуяа Алагдай ишиг               Ямаа бүхнээс онцгой.               Асга дамжихдаа адтай               Ирмэг дагахдаа идтэй      Юу юуны түрүүнд      Хөлөө дэвсэн эрвэлзэнэ,      Юм юмны эхэнд      Хүзүү сунган сэрвэлзэнэ.               Тэртээ өндрөөс тэрнийг               Тэх янгир хараад:               “Шууман харцага шувуу шиг                 Шуугьж явдаг хэн бэ?” гэхэд нь      Хаднаас хаданд дүүлж      Чулуунаас чулуунд дэвхэрч      Хандсан зүг бүрдээ      Харвасан сум шиг хурдална.               Тийшээ ч булт үсэрч               Тэнхээ чадлаа харуулна.               Ийшээ ч халби харайж               Ид шидээ гайхуулна.

--> үргэлжилнэ ...